ખામેનીના અંતિમ સંસ્કારમાં ન PM મોદી જશે, ન વિદેશ મંત્રી: ભારતે રાજ્યપાલ અને રાજ્યમંત્રીને મોકલ્યા, જાણો શું છે સંપૂર્ણ રાજદ્વારી રણનીતિ

ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા અયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીની હત્યાના 131 દિવસ બાદ તેમના અંતિમ સંસ્કાર 4થી 9 જુલાઈ દરમિયાન યોજાવાના છે. આ છ દિવસીય રાજકીય અને ધાર્મિક કાર્યક્રમ માટે ઈરાને વિશ્વના અનેક દેશોના નેતાઓને આમંત્રણ પાઠવ્યું છે. 23 જૂને ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પજશકિયાને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને પણ સત્તાવાર આમંત્રણ આપ્યું હતું.

જોકે, ભારતે વડાપ્રધાન મોદી અથવા વિદેશ મંત્રીને મોકલવાને બદલે બે સભ્યોનું પ્રતિનિધિમંડળ મોકલવાનો નિર્ણય કર્યો છે. આ નિર્ણયને ભારતની સંતુલિત વિદેશ નીતિ અને પશ્ચિમ એશિયાની જટિલ પરિસ્થિતિ વચ્ચે અપનાવવામાં આવેલી રાજદ્વારી વ્યૂહરચના તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.

કોણ કરશે ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ?

ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળમાં બે મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

1. બિહારના રાજ્યપાલ લેફ્ટનન્ટ જનરલ (નિવૃત્ત) સૈયદ અતા હસનૈન

સૈયદ અતા હસનૈન ભારતીય સેનાના નિવૃત્ત અધિકારી છે અને જમ્મુ-કાશ્મીર સહિત અનેક સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં સેવા આપી ચૂક્યા છે. તેઓ આતંકવાદ વિરોધી કામગીરી, સુરક્ષા વ્યૂહરચના અને રાજદ્વારી મુદ્દાઓના જાણકાર માનવામાં આવે છે.

તેઓ શિયા સમુદાય સાથે જોડાયેલા છે અને હાલ બિહારના રાજ્યપાલ તરીકે કાર્યરત છે. ઈરાન શિયા બહુમતી ધરાવતો દેશ હોવાથી તેમની હાજરીને ધાર્મિક અને રાજદ્વારી બંને દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે.

2. કેન્દ્રીય વિદેશ રાજ્યમંત્રી પબિત્ર માર્ગેરિટા

પબિત્ર માર્ગેરિટા હાલમાં વિદેશ અને કાપડ રાજ્યમંત્રી તરીકે કાર્યરત છે. તેઓ વિદેશ મંત્રાલય સાથે સીધા જોડાયેલા હોવાથી ભારતનું સત્તાવાર પ્રતિનિધિત્વ કરશે.

તેમને એવા નેતા તરીકે જોવામાં આવે છે જે ન તો ખૂબ હાઈ-પ્રોફાઈલ છે અને ન તો ખૂબ નીચલા સ્તરના પ્રતિનિધિ. તેથી તેમનો સમાવેશ ભારતના સંતુલિત રાજદ્વારી અભિગમને અનુરૂપ માનવામાં આવે છે.

PM મોદી કેમ નથી જઈ રહ્યા?

સત્તાવાર રીતે વડાપ્રધાનના અગાઉથી નક્કી થયેલા કાર્યક્રમોને કારણ ગણાવવામાં આવી રહ્યા છે. 1થી 3 જુલાઈ દરમિયાન તેમની મહત્વપૂર્ણ દ્વિપક્ષીય બેઠકો અને ત્યારબાદ વિદેશ પ્રવાસો નક્કી છે.

પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોના નિષ્ણાતો ત્રણ મોટા વ્યૂહાત્મક કારણો પણ દર્શાવે છે.

1. અંતિમ સંસ્કાર રાજકીય સંદેશ બની શકે

ખામેનીનું મૃત્યુ હુમલામાં થયું હોવાથી તેમના અંતિમ સંસ્કાર માત્ર ધાર્મિક વિધિ નહીં પરંતુ રાજકીય શક્તિ પ્રદર્શન બની શકે છે. મોટી સંખ્યામાં લોકોની હાજરી અને વિરોધના સંદેશ વચ્ચે વડાપ્રધાનની ઉપસ્થિતિનો અર્થ ઈરાનના રાજકીય વલણને ખુલ્લું સમર્થન માનવામાં આવી શકે.

2. ભારતના અગાઉના વલણ સાથે સુસંગતતા

ખામેનીના મૃત્યુ બાદ ભારતે સાવચેતીભર્યું વલણ અપનાવ્યું હતું અને મર્યાદિત સ્તરે શોક વ્યક્ત કર્યો હતો. આવા સંજોગોમાં વડાપ્રધાનનું વ્યક્તિગત રીતે અંતિમ સંસ્કારમાં જવું ભારતની અગાઉની નીતિથી વિપરીત સંદેશ આપી શકે.

3. અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ સાથેના સંબંધો

ભારતના અમેરિકા, ઈઝરાયેલ, સાઉદી અરબ અને યુએઈ જેવા દેશો સાથે વ્યૂહાત્મક સંબંધો છે. વડાપ્રધાનની હાજરી આ દેશોમાં અલગ રાજકીય સંદેશ આપી શકે છે. તેથી ભારતે મધ્યમ સ્તરના પ્રતિનિધિમંડળ દ્વારા સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.

ભારત સામે ત્રણ મોટી રાજદ્વારી પડકારો

આર્થિક પડકાર

ભારતનું આશરે 40 ટકા કાચું તેલ, 50 ટકા LNG અને 90 ટકા LPG હોર્મુઝ જળમાર્ગથી આવે છે. તેથી ઈરાન સાથે સારા સંબંધો જાળવવા ભારત માટે ઊર્જા સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ જરૂરી છે.

બીજી તરફ અમેરિકા ભારતના સૌથી મોટા વેપારી ભાગીદારોમાંનું એક છે અને બંને દેશો વચ્ચે મહત્વપૂર્ણ વેપાર કરારો પર ચર્ચા ચાલી રહી છે.

સાંસ્કૃતિક સંબંધો

ભારત અને ઈરાન વચ્ચે સદીઓથી સાંસ્કૃતિક, વેપારી અને ઐતિહાસિક સંબંધો રહ્યા છે. બંને દેશો વચ્ચેનો આ વારસાગત સંબંધ ભારતને ઈરાન સાથે સંવાદ જાળવી રાખવા પ્રેરિત કરે છે.

સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક હિત

ઈઝરાયેલ ભારતનો મહત્વપૂર્ણ સંરક્ષણ ભાગીદાર છે, જ્યારે ખાડી દેશોમાં એક કરોડથી વધુ ભારતીયો વસે છે. તેથી ભારત માટે બંને પક્ષો વચ્ચે સંતુલન જાળવવું અત્યંત જરૂરી છે.

શું ભારત સંતુલન જાળવી શકશે?

વિદેશ નીતિના નિષ્ણાતોના મતે, ભારતે આ વખતે એવો માર્ગ પસંદ કર્યો છે જેમાં ઈરાન પ્રત્યે સન્માન પણ જળવાય અને અમેરિકા-ઈઝરાયેલ જેવા ભાગીદારોને પણ ખોટો સંદેશ ન જાય.

ભારત માટે ચાબહાર બંદર, ઊર્જા સુરક્ષા અને મધ્ય એશિયા સાથેના વેપાર માર્ગોમાં ઈરાન મહત્વપૂર્ણ છે. બીજી તરફ અમેરિકા સાથેના વેપાર અને વ્યૂહાત્મક સંબંધો પણ એટલા જ મહત્વના છે.

તેથી ભારતે વડાપ્રધાન અથવા વિદેશ મંત્રીને મોકલવાને બદલે રાજ્યપાલ અને વિદેશ રાજ્યમંત્રીને મોકલીને બંને તરફ સંતુલિત સંદેશ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.

ખામેનીના અંતિમ સંસ્કારનો કાર્યક્રમ

ઈરાને 4થી 9 જુલાઈ સુધી છ દિવસીય કાર્યક્રમ જાહેર કર્યો છે.

• 4-5 જુલાઈ: તેહરાનમાં પાર્થિવ દેહના અંતિમ દર્શન.
• 6 જુલાઈ: તેહરાનમાં વિશાળ શોકયાત્રા, જેમાં કરોડો લોકો જોડાય તેવી શક્યતા.
• 7 જુલાઈ: પાર્થિવ દેહને ધાર્મિક શહેર કોમ લઈ જવામાં આવશે.
• ત્યારબાદ: ઇરાકના નજફ અને કરબલામાં ધાર્મિક વિધિઓ યોજાશે.
• 9 જુલાઈ: મશહદમાં ઇમામ રઝાના પવિત્ર દરગાહ પર ખામેનીને દફનાવવામાં આવશે.

આ કાર્યક્રમમાં વિશ્વના અનેક દેશોના પ્રતિનિધિઓ હાજરી આપશે અને સમગ્ર વિશ્વની નજર ઈરાનની આગામી રાજકીય દિશા તથા આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિસાદ પર રહેશે.