પાસપોર્ટ, આધાર કે વોટર ID પણ નથી નાગરિકતાનો પુરાવો! તો પછી ભારતીય નાગરિકતા કેવી રીતે સાબિત થાય? જાણો સરકાર શું કહે છે

નવી દિલ્હી: વિદેશ મંત્રાલયના એક નિવેદન બાદ દેશભરમાં નાગરિકતાના પુરાવા અંગે નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. અધિકારીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પાસપોર્ટ એક પ્રવાસ (Travel) દસ્તાવેજ છે, નાગરિકતાનું અંતિમ પ્રમાણપત્ર નથી. ત્યારબાદ લોકોમાં સવાલ ઉઠ્યો કે જો પાસપોર્ટ પણ નાગરિકતાનો પુરાવો નથી, તો આધાર કાર્ડ, PAN, વોટર ID કે જન્મ પ્રમાણપત્રમાંથી કયો દસ્તાવેજ ભારતીય નાગરિકતા સાબિત કરે છે? શું સરકાર કોઈ નવું સિટિઝનશિપ સર્ટિફિકેટ લાવવાની તૈયારી કરી રહી છે?

આધાર, PAN, વોટર ID પણ નાગરિકતાનો પુરાવો નથી

સરકારી નિયમો અને અદાલતી ચુકાદાઓ અનુસાર આધાર કાર્ડ, PAN કાર્ડ, મતદાર ઓળખપત્ર, રેશન કાર્ડ અને ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સ જેવા દસ્તાવેજો માત્ર ઓળખ, સરનામું અથવા અન્ય વહીવટી હેતુઓ માટે છે. આ પૈકી કોઈપણ દસ્તાવેજને ભારતીય નાગરિકતાનો અંતિમ પુરાવો માનવામાં આવતો નથી. UIDAI તેમજ વિવિધ હાઈકોર્ટોએ પણ આ બાબત સ્પષ્ટ કરી છે.

તો ભારતીય નાગરિકતા કેવી રીતે નક્કી થાય?

ભારતમાં કોઈ એક એવું ‘યુનિવર્સલ સિટિઝનશિપ સર્ટિફિકેટ’ નથી જે દરેક નાગરિકને આપવામાં આવે. ભારતીય નાગરિકતા નાગરિકતા અધિનિયમ, 1955 અને તેમાં થયેલા સુધારાઓના આધારે નક્કી થાય છે.

• 1 જુલાઈ 1987 પહેલાં જન્મેલા લોકો માટે ભારતમાં જન્મ પ્રમાણપત્ર જ નાગરિકતાનો પૂરતો પુરાવો બની શકે છે.
• 1 જુલાઈ 1987થી 3 ડિસેમ્બર 2004 વચ્ચે જન્મેલા લોકો માટે જન્મ ઉપરાંત માતા કે પિતામાંથી કોઈ એક ભારતીય નાગરિક હોવો જરૂરી છે.
• 3 ડિસેમ્બર 2004 પછી જન્મેલા લોકો માટે બંને માતા-પિતા ભારતીય નાગરિક હોવા અથવા એક ભારતીય નાગરિક અને બીજો ગેરકાયદે સ્થળાંતરિત ન હોવો જરૂરી છે.

શું સરકાર નવું નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર લાવવા જઈ રહી છે?

હાલમાં કેન્દ્ર સરકારે દેશવ્યાપી નાગરિકતા રજિસ્ટર (NRC) અથવા અલગ નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર શરૂ કરવાની કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત કરી નથી. સરકારે અગાઉ દેશભરમાં NRC લાગુ કરવાની વાત કરી હતી, પરંતુ અત્યાર સુધી તે માત્ર આસામમાં જ અમલમાં આવ્યું છે. હાલમાં સમગ્ર દેશમાં NRC શરૂ કરવાની કોઈ પ્રક્રિયા ચાલુ હોવાની માહિતી ઉપલબ્ધ નથી.

NRC આખા દેશમાં કેમ લાગુ થયું નથી?

વિશેષજ્ઞો અનુસાર તેના ત્રણ મુખ્ય કારણો છે:

• CAA અને NRC સામે દેશવ્યાપી વિરોધ બાદ સરકારે આ મુદ્દે સાવચેતીપૂર્વક આગળ વધવાનું વલણ અપનાવ્યું.
• આસામમાં તૈયાર થયેલી NRC યાદીમાં અનેક ભૂલો સામે આવી હોવાથી તેને સંપૂર્ણ કાનૂની માન્યતા મળી નથી.
• સમગ્ર દેશમાં NRC માટે પહેલા National Population Register (NPR) અને વસ્તી ગણતરી જરૂરી છે, જ્યારે હાલની વસ્તી ગણતરીમાં NPR સામેલ કરવામાં આવ્યું નથી.

દુનિયાના અન્ય દેશોમાં શું વ્યવસ્થા છે?

અમેરિકા, કેનેડા જેવા દેશોમાં પાસપોર્ટ, જન્મ પ્રમાણપત્ર અને સિટિઝનશિપ સર્ટિફિકેટ નાગરિકતાના સત્તાવાર પુરાવા ગણાય છે. જ્યારે જર્મની, ઓસ્ટ્રિયા અને ક્રોએશિયા જેવા કેટલાક દેશોમાં અલગથી સિટિઝનશિપ સર્ટિફિકેટ જારી કરવામાં આવે છે. ભારત હાલમાં જન્મ, માતા-પિતાની નાગરિકતા અને નાગરિકતા કાયદાના આધારે નાગરિકતા નક્કી કરતી મિશ્રિત પદ્ધતિ અપનાવે છે.

હાલ શું જાણવું જરૂરી?

સરકારના તાજેતરના સ્પષ્ટીકરણ મુજબ પાસપોર્ટ સહિત કોઈ એક સામાન્ય ઓળખ દસ્તાવેજને ભારતીય નાગરિકતાનો અંતિમ પુરાવો માનવામાં આવતો નથી. નાગરિકતા દરેક વ્યક્તિના જન્મ સમય, માતા-પિતાની સ્થિતિ અને નાગરિકતા અધિનિયમ હેઠળની જોગવાઈઓ અનુસાર નક્કી થાય છે. હાલમાં નવા સિટિઝનશિપ સર્ટિફિકેટ અથવા દેશવ્યાપી NRC અમલ અંગે કોઈ સત્તાવાર નિર્ણય જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી.