શાળાઓમાં હવે ‘જન ગણ મન’ પહેલાં ‘વંદે માતરમ્’: નવા નિયમો, છૂટ, સજા અને વિવાદોની સંપૂર્ણ કહાની

કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયે 28 જાન્યુઆરી 2026ના રોજ રાષ્ટ્રીય ગીત ‘વંદે માતરમ્’ને લઈને નવી ગાઇડલાઇન્સ જાહેર કરી છે. આ ગાઇડલાઇન્સ મુજબ હવે શાળાઓમાં દિવસની શરૂઆત દરમિયાન ‘જન ગણ મન’ પહેલાં ‘વંદે માતરમ્’નું સામૂહિક ગાન કરાવવામાં આવશે. ખાસ વાત એ છે કે આ વખતે માત્ર પહેલાના બે છંદ નહીં પરંતુ આખું ઓફિશિયલ વર્ઝન, એટલે કે કુલ 6 સ્ટેન્ઝા ગાવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે, જેને ગાવામાં અંદાજે 190 સેકન્ડનો સમય લાગે છે. સરકારના આ નિર્ણય બાદ દેશભરમાં ચર્ચા અને વિવાદ શરૂ થયા છે.

---

ક્યાં-ક્યાં લાગુ થશે નવા નિયમો?

ગૃહ મંત્રાલયની ગાઇડલાઇન્સ મુજબ ‘વંદે માતરમ્’ હવે નીચેના પ્રસંગો અને સ્થળોએ ગાવામાં કે વગાડવામાં આવશે:

• જ્યારે રાષ્ટ્રીય ધ્વજ તિરંગાને પરેડ દરમિયાન લાવવામાં આવશે.
• તિરંગો ફરકાવતી વખતે ‘વંદે માતરમ્’નું સંપૂર્ણ ઓફિશિયલ વર્ઝન ગાવામાં આવશે.
• સરકારના સત્તાવાર કાર્યક્રમોમાં રાષ્ટ્રપતિના આગમન અને વિદાય સમયે.
• દૂરદર્શન અને આકાશવાણી પર રાષ્ટ્રપતિના રાષ્ટ્રીય સંબોધન પહેલાં અને પછી.
• રાજ્યપાલ અથવા ઉપરાજ્યપાલના સત્તાવાર કાર્યક્રમોમાં.
• ભારત રત્ન, પદ્મ પુરસ્કાર જેવા સન્માન સમારોહમાં.
• શાળાઓમાં દિવસની શરૂઆત દરમિયાન સામૂહિક ગાન તરીકે.
• તિરંગો ફરકાવાતા કલ્ચરલ અને ફોર્મલ કાર્યક્રમોમાં.
• વિશેષ સરકારી કાર્યક્રમોમાં, જો કેન્દ્ર સરકાર અલગથી આદેશ આપે.

સાથે જ, જો બેન્ડ દ્વારા વગાડવામાં આવે તો પહેલા ડ્રમ રોલ કરવામાં આવશે અને જો માર્ચિંગ ડ્રિલ દરમિયાન વગાડવામાં આવે તો પહેલા 7 પગલાં ચાલ્યા પછી ગીત શરૂ કરવામાં આવશે.

---

ક્યાં મળશે છૂટ?

સરકારની ગાઇડલાઇન મુજબ કેટલીક જગ્યાએ ‘વંદે માતરમ્’ વગાડવું અથવા ઉભા રહેવું અનિવાર્ય નહીં હોય:

• સિનેમા હોલમાં ફિલ્મ શરૂ થતાં પહેલાં.
• ન્યૂઝરીલ અથવા ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ દરમિયાન.

એટલે કે આ નિયમ મુખ્યત્વે સરકારી, શૈક્ષણિક અને સત્તાવાર કાર્યક્રમો માટે જ લાગુ થશે.

---

નિયમ ન માનવા પર શું થશે?

હાલમાં સરકાર દ્વારા માત્ર ગાઇડલાઇન્સ જાહેર કરવામાં આવી છે. ‘વંદે માતરમ્’ ન ગાવા અથવા નિયમ ન માનવા પર કોઈ સજા કે દંડની જોગવાઈ કરવામાં આવી નથી. જો ભવિષ્યમાં સરકાર આ માટે અલગ કાયદો બનાવે, તો જ સજા અંગે સ્પષ્ટતા થશે.

બીજી તરફ, રાષ્ટ્રગાન ‘જન ગણ મન’ માટે ‘પ્રિવેન્શન ઓફ ઇન્સલ્ટ્સ ટુ નેશનલ ઓનર એક્ટ, 1971’ હેઠળ કડક કાયદો છે. રાષ્ટ્રગાનનું અપમાન કરવા પર 3 વર્ષ સુધીની જેલ અથવા દંડ થઈ શકે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બંધારણમાં ‘રાષ્ટ્રગીત’ ગાવાની ફરજિયાત જોગવાઈ નથી, એટલે કોઈને જબરદસ્તી ગવડાવી શકાય નહીં.

---

‘જન ગણ મન’ અને ‘વંદે માતરમ્’માં શું તફાવત?

15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ ભારતની આઝાદી બાદ ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો પર પ્રથમ વખત ‘વંદે માતરમ્’ વગાડવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ 24 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ બંધારણ સભાએ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરનું ‘જન ગણ મન’ ભારતનું સત્તાવાર રાષ્ટ્રગાન તરીકે સ્વીકાર્યું.

સાથે જ, ‘વંદે માતરમ્’ને પણ રાષ્ટ્રગાન જેટલો જ સન્માનનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો, પરંતુ રાષ્ટ્રગાનની જેમ તેને ગાવાની કાનૂની ફરજિયાત જોગવાઈ કરવામાં આવી નહોતી.

---

‘વંદે માતરમ્’ પર દાયકાઓથી વિવાદ કેમ?

‘વંદે માતરમ્’ ગીત બંગાળી લેખક બંકિમ ચંદ્ર ચેટર્જીએ 1875માં લખ્યું હતું અને 1882માં તેમની નવલકથા ‘આનંદમઠ’માં સામેલ કર્યું હતું. આ ગીત ભારતની આઝાદીની લડાઈ દરમિયાન પ્રેરણાનું પ્રતિક બન્યું હતું.

પરંતુ કેટલાક મુસ્લિમ સંગઠનો અને નેતાઓએ આ ગીતનો વિરોધ કર્યો. તેમના મતે:

• ગીતના કેટલાક છંદોમાં હિન્દુ દેવી-દેવતાઓનો ઉલ્લેખ છે.
• ‘આનંદમઠ’માં મુસ્લિમોને નકારાત્મક રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે.
• મૂર્તિપૂજા સંબંધિત ભાવનાઓ ઇસ્લામના સિદ્ધાંતો સાથે મેળ ખાતી નથી.

1937માં કોંગ્રેસની સમિતિએ નિર્ણય લીધો કે રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમોમાં માત્ર પહેલા બે છંદ જ ગાવા જોઈએ.

---

બ્રિટિશ શાસનમાં ‘વંદે માતરમ્’ પર પ્રતિબંધ

1905માં બંગાળ વિભાજન દરમિયાન ‘વંદે માતરમ્’ સ્વદેશી આંદોલનનું મુખ્ય નારો બની ગયું હતું. બ્રિટિશ સરકારે આ ગીતથી ડરીને તેને ગાવા અને બોલવા પર પ્રતિબંધ લગાવ્યો હતો. ગીત ગાવા બદલ લોકોને જેલમાં પણ મોકલવામાં આવ્યા હતા.

---

રાજકીય અને સામાજિક ચર્ચા ફરી શા માટે?

કેન્દ્ર સરકારે 2025માં ‘વંદે માતરમ્’ના 150 વર્ષ પૂર્ણ થવા પર ખાસ કાર્યક્રમો યોજ્યા હતા. હવે નવી ગાઇડલાઇન્સ જાહેર થતાં ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ છે.

રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે, આ નિર્ણયનો ઐતિહાસિક, સાંસ્કૃતિક અને રાજકીય મહત્ત્વ છે. ખાસ કરીને પશ્ચિમ બંગાળમાં આવનારી ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને પણ આ મુદ્દો ચર્ચામાં છે.

---

અંતિમ નિષ્કર્ષ

સરકારની નવી ગાઇડલાઇન્સ મુજબ હવે શાળાઓ અને સત્તાવાર કાર્યક્રમોમાં ‘વંદે માતરમ્’નું મહત્વ વધુ વધશે. જોકે હાલ આ માત્ર માર્ગદર્શિકા છે, કાયદો નથી. એટલે તેને ન માનવા પર સજા નહીં થાય. તેમ છતાં, ઐતિહાસિક, ધાર્મિક અને રાજકીય કારણોસર ‘વંદે માતરમ્’ હંમેશા ચર્ચા અને વિવાદનું કેન્દ્ર રહ્યું છે.