અલ નીનોની ચેતવણી વચ્ચે દુનિયા સતર્ક: ભારત સહિત અનેક દેશોમાં દુષ્કાળ-પૂર અને હીટવેવનો ખતરો, કેન્દ્રે રાજ્યોને તૈયાર રહેવા કહ્યું

ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) પછી હવે વિશ્વ હવામાન વિજ્ઞાન સંગઠન (WMO)એ પણ વૈશ્વિક આબોહવા અંગે ગંભીર ચેતવણી જારી કરી છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN)ની આ હવામાન એજન્સીના જણાવ્યા મુજબ પ્રશાંત મહાસાગરમાં ઝડપથી ગરમ થઈ રહેલા દરિયાઈ પાણીના કારણે જૂનથી ઓગસ્ટ દરમિયાન અલ નીનો વિકસવાની સંભાવના લગભગ 80% છે, જ્યારે નવેમ્બર સુધીમાં આ સંભાવના 90%થી વધુ થઈ શકે છે.

WMOના વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે અલ નીનો આગળ જતાં વધુ મજબૂત સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે. તેની અસર માત્ર એક પ્રદેશ પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ ભારત સહિત દુનિયાભરના હવામાનમાં મોટો ફેરફાર લાવી શકે છે. જેના કારણે દુષ્કાળ, અચાનક પૂર, દરિયાઈ અને સ્થલીય હીટવેવ તેમજ હવામાનની અન્ય ખતરનાક ઘટનાઓમાં વધારો થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.

આ ચેતવણીને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતના કૃષિ મંત્રાલયે તમામ રાજ્યો અને સંબંધિત એજન્સીઓને સતર્ક રહેવા સૂચના આપી છે. મંત્રાલયે કહ્યું છે કે સામાન્ય કરતાં ઓછા વરસાદ અને અલ નીનોની સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને જિલ્લા સ્તરે આગોતરી યોજના તૈયાર કરીને તેનો અમલ શરૂ કરવામાં આવે.

કૃષિ મંત્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે જણાવ્યું કે ખેડૂતો સુધી સમયસર માહિતી પહોંચે તે માટે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અને કોલ સેન્ટર સેવાઓને વધુ મજબૂત બનાવવાની જરૂર છે, જેથી બદલાતા હવામાન વચ્ચે ખેડૂતો યોગ્ય નિર્ણય લઈ શકે.

અલ નીનો શું છે અને તે કેમ બને છે?

અલ નીનો એક કુદરતી હવામાન પ્રક્રિયા છે, જે પ્રશાંત મહાસાગરના વિષુવવૃત્તીય વિસ્તારમાં બને છે. સામાન્ય રીતે દરિયાઈ પવનો સમુદ્રના પાણીના પ્રવાહને સંતુલિત રાખે છે, પરંતુ જ્યારે આ પવનો નબળા પડે છે ત્યારે દક્ષિણ અમેરિકાના તટ નજીકનું પાણી અસામાન્ય રીતે ગરમ થવા લાગે છે. સમુદ્રના આ અસામાન્ય ગરમ થવાના પ્રભાવને અલ નીનો કહેવામાં આવે છે.

અલ નીનો વૈશ્વિક પવનપ્રવાહ અને વાદળોની રચનાને અસર કરે છે, જેના કારણે દુનિયાભરના વરસાદ અને તાપમાનના પેટર્નમાં મોટા ફેરફાર જોવા મળે છે.

ભારતનું ચોમાસું હજુ બચી શકે છે

WMOના જણાવ્યા મુજબ અલ નીનો હોવા છતાં ભારતમાં ચોમાસું સંપૂર્ણપણે નબળું પડશે એવું જરૂરી નથી. બે મહત્વપૂર્ણ હવામાન સિસ્ટમો સક્રિય રહે તો ચોમાસું સામાન્ય અથવા સારા સ્તરે રહી શકે છે.

પ્રથમ છે ઇન્ડિયન ઓશન ડાયપોલ (IOD), જેને હિંદ મહાસાગરનો અલ નીનો પણ કહેવામાં આવે છે. જો તેનો ફેઝ પોઝિટિવ રહે, તો તે અલ નીનોની નકારાત્મક અસરને ઘટાડીને ભારતમાં સારો વરસાદ લાવી શકે છે.

બીજી સિસ્ટમ છે મેડન-જુલિયન ઓસિલેશન (MJO), જે વાદળો અને પવનોનું વૈશ્વિક ચક્ર છે. જ્યારે MJO ભારત ઉપર સક્રિય બને છે, ત્યારે નબળા ચોમાસામાં પણ ભારે વરસાદના દૌર જોવા મળી શકે છે.

સમુદ્રમાં વધતી ગરમી ચિંતાનો વિષય

WMOના વૈજ્ઞાનિકોએ જણાવ્યું છે કે સમુદ્રની સપાટી નીચેનું પાણી સામાન્ય કરતાં લગભગ 6 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી વધુ ગરમ નોંધાયું છે. વૈજ્ઞાનિકો માટે આ સૌથી મોટી ચિંતાનો વિષય છે, કારણ કે સમુદ્રમાં સંગ્રહિત આ વધારાની ગરમી ધીમે-ધીમે સપાટી સુધી પહોંચીને અલ નીનોને વધુ ઝડપથી મજબૂત બનાવે છે.

પ્રભાવિત દેશોને યુદ્ધના ધોરણે તૈયારીની સલાહ

WMOએ ભારત સહિત તમામ સંભવિત પ્રભાવિત દેશોને આગોતરી તૈયારી રાખવા અપીલ કરી છે. સંગઠને સરકારો, કૃષિ, સ્વાસ્થ્ય અને ઊર્જા વિભાગોને યુદ્ધના ધોરણે આયોજન શરૂ કરવા જણાવ્યું છે. એજન્સીનું માનવું છે કે સમયસર મળેલી ચેતવણી અને યોગ્ય પૂર્વ-તૈયારીથી લાખો લોકોના જીવન અને જીવનજરૂરી વ્યવસ્થાઓને મોટી નુકસાનીથી બચાવી શકાય છે.

ઉલ્લેખનીય છે કે વર્ષ 2023-24નો અલ નીનો ઇતિહાસના પાંચ સૌથી શક્તિશાળી અલ નીનો સમયગાળામાં સામેલ રહ્યો હતો, જેના પ્રભાવથી 2024માં વૈશ્વિક તાપમાનના અનેક રેકોર્ડ તૂટી ગયા હતા. હવે ફરી એકવાર અલ નીનોના વધતા ખતરા વચ્ચે દુનિયા અને ભારત બંને માટે આગામી મહિના પડકારજનક બની શકે છે.