સુપ્રીમ કોર્ટ: પ્રતિબંધ છતાં અરવલ્લીમાં ગેરકાયદેસર ખનન ચાલુ, ‘અપુનઃસ્થાપનીય નુકસાન’ની ચેતવણી; નિષ્ણાત સમિતિ બનશે

સુપ્રીમ કોર્ટે બુધવારે અરવલ્લીની ટેકરીઓ સંબંધિત મહત્વપૂર્ણ સુનાવણી દરમિયાન પ્રતિબંધ હોવા છતાં ગેરકાયદેસર ખનન ચાલુ હોવાનું ગંભીર રીતે નોંધ્યું. ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતએ કહ્યું કે આવી પ્રવૃત્તિઓથી એવી પરિસ્થિતિઓ ઊભી થશે જેને પછી સુધારી શકાશે નહીં. ખનન રોકવા અને મુદ્દાની સર્વાંગી સમીક્ષા માટે કોર્ટ નિષ્ણાતોની એક સ્વતંત્ર સમિતિ રચશે.

ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વિપુલ એમ પંચોલીની બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું કે અગાઉ જારી કરાયેલો વચગાળાનો આદેશ યથાવત રહેશે. બેન્ચે રાજસ્થાન સરકાર પાસેથી ગેરંટી લીધી કે અરવલ્લી વિસ્તારમાં કોઈપણ પ્રકારનું ખનન થવા દેવામાં આવશે નહીં.

સુપ્રીમ કોર્ટ લાઇવ સુનાવણીની મુખ્ય ટિપ્પણીઓ

બેન્ચે જણાવ્યું કે કેટલાક પ્રકારની ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ હજુ પણ ચાલુ છે અને ગેરકાયદેસર ખનનથી અપુનઃસ્થાપનીય નુકસાન થઈ શકે છે. કોર્ટએ નવી રિટ અરજીઓ દાખલ ન કરવા પણ કહ્યું અને સ્પષ્ટ કર્યું કે કોર્ટને ખબર છે કે આવી અરજીઓ શા માટે દાખલ કરવામાં આવી રહી છે.

હસ્તક્ષેપકર્તા વતી વરિષ્ઠ અધિવક્તા કપિલ સિબ્બલે દલીલ કરી કે અરવલ્લીનો ઇતિહાસ અને તેની વ્યાખ્યા પાછળ વિજ્ઞાન હોવું જોઈએ. આ પર ચીફ જસ્ટિસે કહ્યું કે અલગ-અલગ ક્ષેત્રોના નિષ્ણાતોની જરૂર છે અને તમામ પક્ષોને નિષ્ણાતોના નામ સૂચવવા જણાવ્યું. કોર્ટ તબક્કાવાર રીતે નિષ્ણાતોની ટીમ બનાવશે.

કપિલ સિબ્બલે 30 મિનિટની પ્રારંભિક સુનાવણી કરવાની વિનંતી કરી અને કહ્યું કે હિમાલય અને અરવલ્લી જેવી પર્વતમાળાઓને સ્થિર રીતે વ્યાખ્યાયિત કરી શકાતી નથી, કારણ કે તેમાં સતત ટેક્ટોનિક હલનચલન થાય છે. અન્ય એક વકીલે કોર્ટના સુઓ મોટો આદેશનું સ્વાગત કરતાં કહ્યું કે તેઓ ખેડૂતો સાથે જમીની સ્તરે કામ કરી ચૂક્યા છે અને જીઓ-ટેગિંગ પણ કરવામાં આવ્યું છે.

29 ડિસેમ્બર 2025ના આદેશનો સંદર્ભ

ચીફ જસ્ટિસે જણાવ્યું કે 29 ડિસેમ્બર 2025ના આદેશના સંદર્ભમાં કોર્ટ સમક્ષ એક વ્યાપક નોંધ અને મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો રજૂ કરવામાં આવશે, જેથી યોગ્ય અને સંતુલિત નિર્ણય લઈ શકાય. રાજસ્થાન સરકાર વતી કે.એમ. નટરાજને ખાતરી આપી કે રાજ્ય તાત્કાલિક સુનિશ્ચિત કરશે કે પ્રદેશમાં કોઈ ગેરકાયદેસર ખનન ન થાય. કોર્ટએ કપિલ સિબ્બલ દ્વારા દાખલ કરાયેલી વચગાળાની અરજી મંજૂર કરી.

100 મીટરની વ્યાખ્યા પર વિવાદ

ઉલ્લેખનીય છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે 20 નવેમ્બરે જારી કરેલા આદેશમાં 100 મીટરથી નાની ટેકરીઓ પર ખનનની મંજૂરી આપતા સમગ્ર દેશમાં વિવાદ ઊભો થયો હતો. ત્યારબાદ 29 નવેમ્બરે કોર્ટે પોતાના જ આદેશ પર રોક લગાવી દીધી હતી. કેસની તપાસ માટે નિષ્ણાત સમિતિની રચનાનો નિર્દેશ આપતાં કેન્દ્ર સરકાર અને અરવલ્લી સાથે સંકળાયેલા ચાર રાજ્યો—રાજસ્થાન, ગુજરાત, દિલ્હી અને હરિયાણા—ને નોટિસ જારી કરીને જવાબ માગ્યો હતો.

‘ઉદ્દેશ્ય સંરક્ષણનો છે’

સુનાવણી દરમિયાન બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ કોઈ પ્રતિસ્પર્ધી મુકદ્દમો નથી, પરંતુ અરવલ્લી પર્વતમાળાનું સંરક્ષણ કરવું એ મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે. 29 ડિસેમ્બર 2025ના આદેશમાં સ્વતઃ સંજ્ઞાન લઈને જે મુદ્દાઓને રેખાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેને ધ્યાનમાં રાખીને અરવલ્લીની વ્યાખ્યા સાથે જોડાયેલા વૈજ્ઞાનિક, પર્યાવરણીય, ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય અને કાનૂની પાસાઓની પુનઃ સમીક્ષા માટે સ્વતંત્ર નિષ્ણાત સંસ્થાની જરૂર પડી શકે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે અરવલ્લી પર્વતમાળાનું સંરક્ષણ સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા છે અને ગેરકાયદેસર ખનન સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.