ચૂંટણી બાદ પેટ્રોલ-ડીઝલ થશે મોંઘું? ઈરાન યુદ્ધનો વૈશ્વિક અસર

ઈરાન યુદ્ધ બાદ વૈશ્વિક ઈંધણ સંકટ, ભારતમાં હજુ ભાવ યથાવત

ઈરાન સાથેના યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતોમાં ભારે ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. પાકિસ્તાનમાં ઓઈલના ભાવમાં લગભગ 44% અને ચીનમાં 31%નો વધારો થયો છે. વિશ્વના મોટા ઉત્પાદક દેશ United Statesમાં પણ પેટ્રોલના ભાવમાં 42% વધારો નોંધાયો છે. છતાં ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ સ્થિર રાખવામાં આવ્યા છે, જેના કારણે ઓઈલ કંપનીઓને રોજનું ભારે નુકસાન સહન કરવું પડી રહ્યું છે.

પાકિસ્તાન અમેરિકામાં 40% થી વધુ વધ્યા પેટ્રોલના ભાવ

દેશ	પેટ્રોલ ભાવ વધારો (%)

પાકિસ્તાન

44%

અમેરિકા

42%

UAE

36%

કેનેડા

34%

શ્રીલંકા

34%

ચીન

31%

ઓસ્ટ્રેલિયા

29%

બ્રિટન

19%

ફ્રાન્સ

18%

ભારત

0%

---

સવાલ 1: યુદ્ધ દરમિયાન વિશ્વમાં પેટ્રોલ-ડીઝલ કેમ મોંઘું થયું?

ઈરાન સંકટને કારણે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર અસર પડી છે. યુદ્ધ પહેલા ક્રૂડ ઓઈલનો ભાવ લગભગ 67 ડોલર પ્રતિ બેરલ હતો, જે વધીને 120 ડોલર સુધી પહોંચ્યો. માર્ચમાં સરેરાશ ભાવ 103 ડોલર રહ્યો.

આ વધારાના કારણે 100થી વધુ દેશોએ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં વધારો કર્યો. ઉદાહરણ તરીકે, અમેરિકામાં પેટ્રોલનો ભાવ ફેબ્રુઆરીમાં 2.94 ડોલર પ્રતિ ગેલનથી વધીને એપ્રિલમાં 4.14 ડોલર થયો.

---

સવાલ 2: ભારતમાં ભાવ કેમ નથી વધતા?

ભારતમાં 2010થી પેટ્રોલ અને 2014થી ડીઝલના ભાવ નિયંત્રણમુક્ત છે, એટલે કે ભાવ ઓઈલ કંપનીઓ નક્કી કરે છે. છતાં હકીકતમાં સરકારનો પ્રભાવ રહે છે.

ભારતમાં મુખ્ય સરકારી ઓઈલ કંપની Indian Oil Corporation સહિત અન્ય કંપનીઓ બજારમાં પ્રભાવશાળી છે. ચૂંટણી દરમિયાન ઈંધણના ભાવ રાજકીય મુદ્દો બની જાય છે, તેથી સામાન્ય જનતા પર ભાર ન પડે તે માટે સરકાર ભાવ સ્થિર રાખવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

પશ્ચિમ બંગાળ, તમિલનાડુ, આસામ, કેરળ અને પુડુચેરીમાં ચાલી રહેલી ચૂંટણીને કારણે પણ ભાવ વધારાનો નિર્ણય ટાળવામાં આવી રહ્યો છે.

---

સવાલ 3: ઓઈલ કંપનીઓને કેટલું નુકસાન થઈ રહ્યું છે?

ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં વધારો છતાં છૂટક ભાવ ન વધારવાથી ઓઈલ કંપનીઓને ભારે નુકસાન થઈ રહ્યું છે.

માર્ચ દરમિયાન સરકારી કંપનીઓને દરરોજ લગભગ ₹2,400 કરોડનું નુકસાન થયું હતું. ખાનગી કંપનીઓએ ભાવ વધાર્યા છે, પરંતુ સરકારી કંપનીઓએ હજુ સુધી ભાવમાં ફેરફાર કર્યો નથી.

વિશ્લેષણ મુજબ, ક્રૂડના દરમાં ₹10 પ્રતિ બેરલ વધારાથી કંપનીઓને પ્રતિ લિટર ₹6 સુધીનું નુકસાન થાય છે.

---

સવાલ 4: સરકાર આ નુકસાન કેવી રીતે મેનેજ કરે છે?

ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં અનેક તત્વો અસર કરે છે—ક્રૂડનો ભાવ, રિફાઇનિંગ ખર્ચ, ડીલર કમિશન અને કર.

કેન્દ્ર સરકાર એક્સાઇઝ ડ્યુટી અને રાજ્ય સરકારો વેટ દ્વારા આવક મેળવે છે. જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ વધે છે ત્યારે સરકાર તરત જ ભાવ વધારતી નથી, પરંતુ ટેક્સ ઘટાડે છે અથવા કંપનીઓને સમયસર નુકસાન સહન કરવા દે છે.

પછી જ્યારે ક્રૂડના ભાવ ઘટે છે ત્યારે ગ્રાહકોને તરત રાહત આપવામાં આવતી નથી, જેથી કંપનીઓ નુકસાનની ભરપાઈ કરી શકે.

---

સવાલ 5: શું ચૂંટણી પછી ભાવ વધી શકે?

વિશેષજ્ઞોના મત મુજબ ચૂંટણી પછી પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં વધારો થવાની શક્યતા છે. અંદાજ મુજબ પેટ્રોલમાં ₹8 થી ₹15 અને ડીઝલમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થઈ શકે છે.

કેટલાક અહેવાલો મુજબ વધુ ખરાબ સ્થિતિમાં પેટ્રોલ ₹18 અને ડીઝલ ₹35 પ્રતિ લિટર સુધી મોંઘું થઈ શકે, જોકે આટલો મોટો વધારો થવાની સંભાવના ઓછી માનવામાં આવે છે.

---

સવાલ 6: ભાવ વધારાની સામાન્ય જનતા પર શું અસર થશે?

પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં વધારો સીધી રીતે સામાન્ય લોકોના ખર્ચ પર અસર કરે છે. ભારતમાં લગભગ 70% માલ પરિવહન ટ્રકો દ્વારા થાય છે, જે ડીઝલ પર આધારિત છે.

ભાવ વધવાથી ખાદ્યપદાર્થો, શાકભાજી, દૂધ અને અનાજ મોંઘા થશે. ઘરગથ્થુ ખર્ચમાં 10% થી 15% વધારો થઈ શકે છે.

પરિવહન ખર્ચ વધવાથી ટેક્સી, બસ અને ઓનલાઈન ડિલિવરી સેવાઓ પણ મોંઘી બનશે. ખેડૂતોના ખર્ચમાં વધારો થશે અને મોંઘવારીમાં પણ વધારો થઈ શકે છે.

---

નિષ્કર્ષ

ઈરાન યુદ્ધના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે ઈંધણના ભાવમાં ભારે વધારો થયો છે, પરંતુ ભારતમાં ચૂંટણી અને નીતિગત કારણોસર ભાવ હાલ નિયંત્રિત રાખવામાં આવ્યા છે. જોકે લાંબા ગાળે આ સ્થિતિ જાળવવી મુશ્કેલ છે અને ચૂંટણી પછી ભાવ વધારાનો દબાણ વધવાની શક્યતા છે.