ભારતીય ક્રૂવાળા જહાજો પર અમેરિકા મિસાઈલ કેમ મારી રહ્યું છે? શું ભારત ગુપ્ત રીતે ઈરાન પાસેથી તેલ ખરીદી રહ્યું છે? જાણો સમગ્ર મામલો

ઓમાનના અખાતમાં છેલ્લા ચાર દિવસ દરમિયાન અમેરિકાએ ભારતીય ક્રૂ સભ્યોવાળા ત્રણ વેપારી જહાજો પર મિસાઈલ અને એરસ્ટ્રાઈક હુમલા કર્યા છે. 10 જૂનના હુમલામાં ત્રણ ભારતીય નાવિકોના મોત થયા હતા, જ્યારે અન્ય ક્રૂ સભ્યોને બચાવી લેવામાં આવ્યા હતા. આ ઘટનાએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચિંતા વધારી છે અને સાથે જ એક મોટો સવાલ પણ ઉભો કર્યો છે કે શું ભારત ગુપ્ત રીતે ઈરાન પાસેથી તેલ ખરીદી રહ્યું છે?

અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM) દ્વારા જાહેર કરાયેલા વીડિયો અને નિવેદનો અનુસાર, હુમલાનો મુખ્ય હેતુ એવા જહાજોને રોકવાનો હતો જે ઈરાન સાથે સંકળાયેલા તેલ પરિવહનમાં સામેલ હોવાનું અમેરિકાને શંકાસ્પદ લાગતું હતું.

ત્રણ દિવસમાં ત્રણ હુમલા, ભારતીય નાવિકો નિશાન પર

પ્રથમ હુમલો 8 જૂને પલાઉના ધ્વજવાળા MT Maryvex ટેન્કર પર થયો હતો. જહાજમાં 24 ભારતીય ક્રૂ સભ્યો હતા. અમેરિકી લડાકુ વિમાને જહાજના એન્જિન અને સ્ટીયરિંગ વિભાગને નિશાન બનાવી હુમલો કર્યો હતો. હુમલા બાદ જહાજમાં પાણી ભરાવા લાગ્યું, પરંતુ ઓમાનના સૈન્ય હેલિકોપ્ટર અને ભારતીય તટરક્ષક દળની મદદથી તમામ નાવિકોને સુરક્ષિત બહાર કાઢવામાં આવ્યા હતા.

બીજો હુમલો 10 જૂને MT Setabelo નામના ટેન્કર પર થયો હતો. તેમાં 28માંથી 24 ક્રૂ સભ્યો ભારતીય હતા. અમેરિકાના જણાવ્યા મુજબ જહાજે વારંવાર આપવામાં આવેલી ચેતવણીઓની અવગણના કરી હતી. ત્યારબાદ એરસ્ટ્રાઈક કરવામાં આવી હતી. આ હુમલામાં ત્રણ ભારતીય નાવિકોના મોત થયા હતા.

ત્રીજો હુમલો 11 જૂને MT Jalveer નામના ટેન્કર પર થયો હતો, જેમાં 20 ભારતીય નાવિકો હતા. અમેરિકાએ આ જહાજ પર ઈરાની તેલ પરિવહનનો આરોપ લગાવી બે હેલફાયર મિસાઈલ દાગી હતી.

અમેરિકા આ કાર્યવાહી કેમ કરી રહ્યું છે?

28 ફેબ્રુઆરીએ ઈરાન-અમેરિકા સંઘર્ષ શરૂ થયા બાદ ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં અવરોધ ઉભા કર્યા હતા. વિશ્વના લગભગ 20 ટકા ક્રૂડ ઓઈલનો પુરવઠો આ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. ઈરાન દ્વારા દરિયાઈ માર્ગો પર નિયંત્રણ અને હુમલાઓ વધતા અમેરિકાએ એપ્રિલમાં ઓમાનની ખાડી નજીક કડક દરિયાઈ નાકાબંધી શરૂ કરી હતી.

અમેરિકી સેનાનો દાવો છે કે જે જહાજો ઈરાનના બંદરો તરફ જતા હોય અથવા ઈરાની તેલ વેપારમાં સામેલ હોય અને અમેરિકી સૂચનાઓનું પાલન ન કરે, તેમના વિરુદ્ધ કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે. અત્યાર સુધીમાં અમેરિકાએ આવા અનેક જહાજોનો માર્ગ બદલાવ્યો છે અને કેટલાંક પર સીધા હુમલા પણ કર્યા છે.

શું ભારત ગુપ્ત રીતે ઈરાન પાસેથી તેલ ખરીદી રહ્યું છે?

આ સવાલ હાલ સૌથી વધુ ચર્ચામાં છે. જોકે ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ તેનો સીધો પુરાવો મળ્યો નથી.

દરિયાઈ સુરક્ષા નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, ભારતીય નાવિકો વિશ્વભરના હજારો વેપારી જહાજોમાં કામ કરે છે. કોઈ જહાજમાં ભારતીય ક્રૂ હોવાનો અર્થ એ નથી કે તે જહાજ ભારત માટે જ માલ લઈ જઈ રહ્યું છે.

અમેરિકાના નિશાન પર આવેલા Maryvex અને Setabelo જેવા જહાજો પર ભારતીય નાવિકો હતા, પરંતુ તે જહાજોના માલિકો ભારતીય નહોતા. તેઓ ઈરાન સાથે જોડાયેલા વેપારમાં સંકળાયેલા હોવાની શંકા હેઠળ અમેરિકી કાર્યવાહીનો ભોગ બન્યા હતા.

શેડો ફ્લીટ શું છે?

ઈરાન પર લાગેલા પ્રતિબંધોને ટાળવા માટે કેટલીક કંપનીઓ ‘શેડો ફ્લીટ’ તરીકે ઓળખાતા જહાજોનો ઉપયોગ કરે છે. આ જહાજો ઘણીવાર અલગ દેશોના ધ્વજ હેઠળ નોંધાયેલા હોય છે, પોતાની ઓળખ અને રૂટ છુપાવે છે અને સમુદ્રમાં જ એક જહાજમાંથી બીજા જહાજમાં તેલ ટ્રાન્સફર કરે છે.

નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ હુમલાનો ભોગ બનેલા કેટલાક જહાજો આવી શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડાયેલા હોઈ શકે છે. જોકે ભારત સરકાર અથવા ભારતીય કંપનીઓ દ્વારા પ્રતિબંધ બાદ ગુપ્ત રીતે ઈરાની તેલ ખરીદવામાં આવી રહ્યું હોવાના કોઈ સત્તાવાર પુરાવા સામે આવ્યા નથી.

ભારતે ઈરાન પાસેથી તેલ ખરીદવાનું કેમ બંધ કર્યું?

2018 સુધી ભારત ઈરાન પાસેથી દરરોજ લગભગ 6 લાખ બેરલ તેલ ખરીદતું હતું. પરંતુ અમેરિકી પ્રતિબંધો લાગુ થયા બાદ ભારતે 2019થી ઈરાની તેલની આયાત લગભગ સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દીધી હતી.

તેના બદલે ભારતે સાઉદી અરેબિયા, રશિયા અને અમેરિકા જેવા દેશોમાંથી આયાત વધારી હતી. માર્ચ-એપ્રિલ 2026 દરમિયાન અમેરિકાએ મર્યાદિત સમય માટે છૂટ આપી હતી, જેના કારણે થોડું ઈરાની તેલ ખરીદવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ 19 એપ્રિલ પછી ફરી પ્રતિબંધ લાગુ થતાં કોઈ નવી સત્તાવાર ખરીદી નોંધાઈ નથી.

ભારત સરકારનું શું કહેવું છે?

10 જૂનના હુમલા બાદ ભારત સરકારે અમેરિકાના કાર્યકારી રાજદૂતને તાત્કાલિક બોલાવી પોતાની ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. વિદેશ મંત્રાલયે પણ વેપારી જહાજો અને નાગરિક માળખાઓ પર થતા હુમલાઓની નિંદા કરી હતી.

ભારતે સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે દરિયાઈ વેપાર માર્ગો સુરક્ષિત રહેવા જોઈએ અને ક્ષેત્રમાં વધતા તણાવનો ઉકેલ માત્ર રાજદ્વારી વાતચીત દ્વારા જ શક્ય છે. ભારતે ઈરાન અને અમેરિકા બંનેને તાત્કાલિક તણાવ ઘટાડવા અને સંવાદનો માર્ગ અપનાવવા અપીલ કરી છે.

નિષ્કર્ષ

ભારતીય ક્રૂ સભ્યોવાળા જહાજો પર અમેરિકી હુમલાઓએ અનેક સવાલો ઉભા કર્યા છે, પરંતુ હાલ ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર ભારત ગુપ્ત રીતે ઈરાન પાસેથી તેલ ખરીદી રહ્યું હોવાનો કોઈ સત્તાવાર પુરાવો નથી. ભારતીય નાવિકો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારી જહાજોમાં કામ કરે છે અને તેમના હાજર હોવાનો અર્થ ભારતની સંડોવણી હોવો જરૂરી નથી. તેમ છતાં, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને ઓમાનની ખાડીમાં વધતા તણાવને કારણે ભારતીય નાવિકોની સુરક્ષા અને વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર બંને માટે જોખમ વધી રહ્યું છે.