ડિજિટલ અરેસ્ટ સ્કેમ: બે વર્ષમાં 3 ગણા કેસ, છેતરપિંડીની રકમ 21 ગણી વધી; ભણેલા-ગણેલા લોકો પણ બની રહ્યા છે શિકાર

દેશમાં ડિજિટલ અરેસ્ટ સ્કેમ અને તેનાથી જોડાયેલા સાયબર અપરાધોમાં ચિંતાજનક ઝડપે વધારો થઈ રહ્યો છે. રાજ્યસભામાં કેન્દ્ર સરકારે આપેલા આંકડા અનુસાર, વર્ષ 2022થી 2024 વચ્ચે ડિજિટલ અરેસ્ટના કેસોમાં લગભગ ત્રણ ગણો વધારો થયો છે, જ્યારે છેતરપિંડીની રકમ 21 ગણી સુધી વધી ગઈ છે.

સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે,

• 2022માં ડિજિટલ અરેસ્ટના 39,925 કેસ નોંધાયા હતા અને છેતરપિંડીની કુલ રકમ ₹91.14 કરોડ હતી.
• 2024માં આ કેસ વધીને 1,23,672 થઈ ગયા, જ્યારે છેતરપિંડીની રકમ ₹1,935.51 કરોડ સુધી પહોંચી ગઈ.

ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે આ સ્કેમમાં માત્ર અનપઢ નહીં, પરંતુ ભણેલા-ગણેલા, નિવૃત્ત અધિકારીઓ અને વરિષ્ઠ નાગરિકો પણ મોટા પ્રમાણમાં ફસાઈ રહ્યા છે.

---

છેલ્લા થોડા મહિનામાં સામે આવેલા ચોંકાવનારા કિસ્સા

છેલ્લા 1–2 મહિનામાં દેશના વિવિધ શહેરોમાં ડિજિટલ અરેસ્ટ સ્કેમના અનેક ગંભીર કિસ્સાઓ સામે આવ્યા છે.

• ભુવનેશ્વર: એક વૃદ્ધ ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટને 10 દિવસ સુધી ડિજિટલ અરેસ્ટમાં રાખી ₹1.5 કરોડની ઠગાઈ
• હૈદરાબાદ:
  • 78 વર્ષના વ્યક્તિ પાસેથી ₹51 લાખ
  • 73 વર્ષની મહિલાથી ₹1.43 કરોડ
• અલીગઢ: પૂર્વ મેયરના પતિને 3 દિવસ ડિજિટલ અરેસ્ટમાં રાખી ₹50 લાખની માંગ
• નોઈડા: 83 વર્ષની વૃદ્ધ મહિલાથી ₹31 લાખ
• રામપુર (UP): દિયર-ભાભીને ડરાવી ₹1.5 લાખની ઠગાઈ
• મુંબઈ: ટાટા હોસ્પિટલના નિવૃત્ત કર્મચારીને 3 મહિના સુધી ફસાવી ₹75.5 લાખની લૂંટ

આ તમામ કિસ્સાઓમાં એક સમાનતા છે—વડીલોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા અને તેમની જીવનભરની બચત પર હાથ સાફ કરવામાં આવ્યો.

---

ડિજિટલ અરેસ્ટ શું છે?

સાયબર સિક્યોરિટી એડવાઈઝર રાહુલ મિશ્રા (ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસ) જણાવે છે કે ડિજિટલ અરેસ્ટ કોઈ કાનૂની પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ સાયબર ઠગો દ્વારા બનાવવામાં આવેલી એક ખતરનાક છેતરપિંડીની રીત છે.

આમાં ઠગો પોતાને પોલીસ, CBI, ED અથવા સાયબર એજન્સીના અધિકારી તરીકે રજૂ કરે છે અને લોકોને ડરાવે છે, જેમ કે—

• તમારા ખાતામાંથી વિદેશમાં પૈસા ટ્રાન્સફર થયા છે
• ડ્રગ્સ કે મની લોન્ડરિંગ કેસમાં તમારું નામ છે
• તમારા પુત્ર/ભાઈ પર ગંભીર ગુનો નોંધાયો છે

પછી તેઓ કહે છે કે તમને ડિજિટલ સર્વેલન્સ હેઠળ રાખવામાં આવ્યા છે, રૂમમાં બંધ રહેવું પડશે, કેમેરા સામે બેસવું પડશે અને કોઈને કહેશો નહીં. આ દરમિયાન કેસમાંથી નામ હટાવવાના બહાને પૈસા ટ્રાન્સફર કરાવે છે.

ડિજિટલ અરેસ્ટ સ્કેમ: ચેતવણીના 9 મુખ્ય સંકેત

ક્રમાંક	સંકેત / લક્ષણ	વિગત
1	અજાણ્યો કોલ / વીડિયો કોલ	કોઈ પોતાને પોલીસ, CBI, ED કે અધિકારી ગણાવે
2	તાત્કાલિક પૈસા ટ્રાન્સફરની માંગ	“અત્યારે જ પૈસા મોકલો” એવું દબાણ કરે
3	OTP / બેંક વિગતો માગે	OTP, બેંક પાસવર્ડ અથવા UPI PIN માંગે
4	કોઈને ન કહવાનું કહે	પરિવાર કે મિત્રો સાથે વાત ન કરવા ચેતવણી આપે
5	ડર અને ધમકી આપે	અરેસ્ટ, કેસ કે જેલની ધમકી આપે
6	એપ/સોફ્ટવેર ઇન્સ્ટોલ કરાવે	AnyDesk જેવી રિમોટ કંટ્રોલ એપ ડાઉનલોડ કરાવે
7	કોલ પર સતત નજર રાખે	ફોન કાપવા દે નહીં, સતત વાતમાં રાખે
8	વીડિયો કોલ પર બ્લેકમેલિંગ	વીડિયો/ફોટા બતાવી ડરાવવા કે બ્લેકમેલ કરે
9	તાત્કાલિક નિર્ણય માટે દબાણ	વિચારવાનો સમય ન આપે, તરત પગલું ભરવા મજબૂર કરે

---

શું ભારતમાં ડિજિટલ અરેસ્ટ જેવો કોઈ કાયદો છે?

નહીં.
ભારતીય કાયદામાં “ડિજિટલ અરેસ્ટ” નામે કોઈ શબ્દ કે પ્રક્રિયા નથી.

ભારતમાં કોઈની ધરપકડ માટે:

• FIR અથવા લેખિત ફરિયાદ જરૂરી છે
• ઘણી વખત મેજિસ્ટ્રેટનો વોરંટ જરૂરી હોય છે
• ધરપકડ સમયે પોલીસ ઓળખપત્ર બતાવે છે
• વ્યક્તિને તેના અધિકારોની જાણ કરાય છે
• ત્યારબાદ કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવે છે

---

શું પોલીસ અથવા CBI વીડિયો કોલ કે વોટ્સએપ પર નોટિસ આપી શકે?

સંપૂર્ણ રીતે નહીં.

• કોઈપણ કાનૂની નોટિસ અથવા વોરંટ લેખિત સ્વરૂપમાં જ આવે છે
• વોટ્સએપ કે કોલ દ્વારા ધરપકડ શક્ય નથી
• કોઈ સરકારી અધિકારી વીડિયો કોલ પર પૈસા માંગતો નથી

---

લોકો આ સ્કેમમાં કેમ ફસાઈ જાય છે?

નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, આ સ્કેમ ડર અને અપરાધ બોધ (Guilt) પર આધારિત છે. લોકોના મનમાં છુપાયેલો ડર—
“ક્યાંક ખોટો કેસ ન થઈ જાય”—
આ જ માનસિક નબળાઈને સાયબર ઠગો હથિયાર બનાવે છે.

---

સ્કેમર્સ પીડિતોને એકલા કેમ રાખે છે?

ઠગો પીડિતને:

• રૂમમાં બંધ રાખે છે
• કોઈને વાત ન કરવા કહે છે
• સતત કેમેરા પર રાખે છે

જેથી પીડિત ડર અને શરમથી ચૂપ રહે અને સ્કેમ બહાર ન આવે.

---

ડિજિટલ અરેસ્ટથી બચવા માટે 10 સૌથી જરૂરી પાઠ

1. પોલીસ ક્યારેય વીડિયો કોલ પર ધરપકડ કરતી નથી
2. OTP, UPI PIN, પાસવર્ડ કોઈને ન આપો
3. “તુરંત પૈસા મોકલો” કહે તે ચોક્કસ ઠગ છે
4. AnyDesk જેવી એપ ક્યારેય ઇન્સ્ટોલ ન કરો
5. શંકા આવે તો તરત કોલ કાપો
6. પરિવાર અથવા મિત્રને તરત જાણ કરો
7. 1930 પર કોલ કરો અથવા cybercrime.gov.in પર ફરિયાદ કરો
8. કાનૂની પ્રક્રિયા ક્યારેય તરત થતી નથી
9. બાળકોને અજાણી લિંકથી સાવચેત રાખો
10. વડીલોને સમજાવો કે સરકારી અધિકારી પૈસા માંગતા નથી

---

નિષ્કર્ષ

ડિજિટલ અરેસ્ટ સ્કેમ કાયદાનો નહીં, પરંતુ ડરનો ખેલ છે.
સમજદારી, જાગૃતતા અને સમયસર ફરિયાદ જ આ સાયબર જાળથી બચવાનો સૌથી મજબૂત ઉપાય છે.