અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધમાં કોણ જીત્યું; કોણે ડીલ કરાવી, પેટ્રોલ-ડીઝલ ક્યાં સુધી સસ્તું થશે; 7 સવાલોમાં સંપૂર્ણ કહાની

107 દિવસ સુધી ચાલેલા તણાવ, હુમલા અને આર્થિક દબાણ બાદ આખરે અમેરિકા અને ઈરાન યુદ્ધ રોકવા માટે સહમત થયા છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પર પીસ ડીલની જાહેરાત કરી છે, જ્યારે ઈરાને પણ સમજૂતીની પુષ્ટિ કરી છે. હવે 19 જૂને સ્વિટ્ઝરલેન્ડના જિનીવામાં બંને દેશો વચ્ચે ઔપચારિક MoU પર હસ્તાક્ષર થવાના છે. જોકે આ કરાર માત્ર યુદ્ધવિરામ નહીં, પરંતુ મધ્યપૂર્વના ભવિષ્ય, વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને ભારત સહિત અનેક દેશો માટે મહત્વપૂર્ણ અસર ધરાવે છે.

સવાલ-1: શું ખરેખર અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધ સમાપ્ત થઈ ગયું?

જવાબ: હાલમાં બંને દેશો યુદ્ધવિરામ અને શાંતિ સમજૂતી માટે સહમત થયા છે. અમેરિકા અને ઈરાને પ્રાથમિક MoU તૈયાર કરી લીધું છે, પરંતુ અંતિમ કરાર હજુ બાકી છે. 19 જૂન પછી આગામી 60 દિવસ સુધી વિવિધ મુદ્દાઓ પર વધુ ચર્ચા થશે. એટલે કે હાલ માટે યુદ્ધ રોકાયું છે, પરંતુ તેને સંપૂર્ણ અંત કહેવું હજી વહેલું ગણાશે.

સવાલ-2: આ ડીલ કરાવવામાં સૌથી મોટી ભૂમિકા કોની રહી?

જવાબ: શરૂઆતમાં પાકિસ્તાને મધ્યસ્થીની ભૂમિકા ભજવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ અંતિમ તબક્કામાં કતાર સૌથી મહત્વપૂર્ણ ખેલાડી તરીકે સામે આવ્યું. દોહામાં થયેલી ગુપ્ત બેઠકો, ઈરાનના ફ્રીઝ ફંડ અને હોર્મુઝ જળમાર્ગના મુદ્દાઓ પર થયેલી ચર્ચાઓ બાદ કતારે બંને દેશોને સમજૂતી સુધી પહોંચાડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હોવાનું માનવામાં આવે છે. સાઉદી અરેબિયા, ઓમાન અને ઇજિપ્તે પણ પરોક્ષ રીતે સહયોગ આપ્યો હતો.

સવાલ-3: ડીલમાં મુખ્ય શરતો શું છે?

જવાબ: સત્તાવાર દસ્તાવેજ જાહેર થયો નથી, પરંતુ મળતી માહિતી મુજબ ઈરાને પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય દેખરેખ સ્વીકારવાની તૈયારી દર્શાવી છે. તેના બદલામાં અમેરિકા કેટલાક આર્થિક પ્રતિબંધોમાં રાહત, ફ્રીઝ કરાયેલા ફંડ્સને તબક્કાવાર મુક્ત કરવાનું અને નૌકાદળની નાકાબંધી હળવી કરવાનું વિચારી રહ્યું છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગ ખુલ્લો રાખવો પણ ડીલનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ માનવામાં આવે છે.

સવાલ-4: આખરે આ યુદ્ધમાં કોણ જીત્યું?

જવાબ: અનેક વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે રાજકીય રીતે ઈરાન મજબૂત સ્થિતિમાં દેખાઈ રહ્યું છે. અમેરિકાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને સંપૂર્ણ રીતે રોકવાનો અને પ્રાદેશિક દબદબો ઘટાડવાનો હતો, જે સંપૂર્ણપણે સફળ થયો નથી. બીજી તરફ ઈરાન ભારે નુકસાન છતાં પોતાની સરકાર અને સૈન્ય માળખું બચાવવામાં સફળ રહ્યું. જોકે અમેરિકા પણ યુદ્ધવિરામ દ્વારા મધ્યપૂર્વમાં વધતા સંકટ અને ઊંચા તેલના ભાવને નિયંત્રિત કરવામાં સફળ રહ્યું છે. તેથી સ્પષ્ટ વિજેતા જાહેર કરવો મુશ્કેલ છે.

સવાલ-5: ઈઝરાયલ આ ડીલથી ખુશ છે?

જવાબ: શરૂઆતના સંકેતો પ્રમાણે ઈઝરાયલ આ સમજૂતીથી સંપૂર્ણ ખુશ નથી. ઈઝરાયલી નેતૃત્વનું માનવું છે કે ઈરાન પર વધુ દબાણ જાળવવું જોઈએ. ઈઝરાયલે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેની સુરક્ષા નીતિઓ અમેરિકા-ઈરાન કરારથી પ્રભાવિત નહીં થાય. લેબનાન અને હિઝબુલ્લાહ સામેની કાર્યવાહી અંગે પણ ઈઝરાયલ પોતાનો કડક અભિગમ જાળવી શકે છે.

સવાલ-6: ભારત અને દુનિયા પર શું અસર પડશે?

જવાબ: સૌથી મોટી અસર કાચા તેલના બજારમાં જોવા મળી શકે છે. યુદ્ધ દરમિયાન બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ 120 ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચ્યા હતા. શાંતિ સમજૂતીની જાહેરાત બાદ તેમાં ઘટાડો શરૂ થયો છે. જો ડીલ સફળતાપૂર્વક અમલમાં આવશે તો વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન સામાન્ય બનશે અને ઊર્જા બજારમાં સ્થિરતા આવશે.

ભારત માટે આ ખાસ મહત્વનું છે કારણ કે દેશ પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું ક્રૂડ ઓઇલ આયાત કરે છે. તેલના ભાવ ઘટવાથી મોંઘવારી પર નિયંત્રણ આવશે, રૂપિયો મજબૂત બનશે અને પરિવહન ખર્ચમાં રાહત મળશે.

સવાલ-7: પેટ્રોલ-ડીઝલ કેટલું અને ક્યારે સસ્તુ થઈ શકે?

જવાબ: નિષ્ણાતોના મતે જો શાંતિ પ્રક્રિયા સફળ રહે અને બ્રેન્ટ ક્રૂડ 75-80 ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી આવી જાય તો આગામી 6થી 9 મહિનામાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં તબક્કાવાર ઘટાડો જોવા મળી શકે છે. ભારતમાં તેલ કંપનીઓ લાંબા ગાળાના કરારો હેઠળ ખરીદી કરતી હોવાથી વૈશ્વિક બજારમાં ભાવ ઘટે તો પણ તેની અસર તરત જોવા મળતી નથી. તેમ છતાં મોંઘવારીમાં રાહત અને ઇંધણના ભાવમાં ઘટાડાની આશા વધી છે.

આગળ શું?

હવે સમગ્ર વિશ્વની નજર 19 જૂને જિનીવામાં થનારી ઔપચારિક બેઠક પર છે. જો બંને દેશો અંતિમ કરાર તરફ સફળતાપૂર્વક આગળ વધશે તો મધ્યપૂર્વમાં વર્ષોથી ચાલતા તણાવને મોટો ઝટકો લાગી શકે છે. પરંતુ ઈઝરાયલની ભૂમિકા, ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ અને પ્રાદેશિક રાજકારણ જેવા મુદ્દાઓ હજુ પણ આ ડીલ માટે પડકાર બની શકે છે. તેથી આગામી 60 દિવસ અમેરિકા-ઈરાન સંબંધોના ભવિષ્ય માટે નિર્ણાયક માનવામાં આવી રહ્યા છે.