₹84 હજાર કરોડની ‘સમુદ્ર મંથન’ યોજના શું છે? દરિયાની ઊંડાઈમાં કેવી રીતે શોધાશે ઓઈલ-ગેસ, શું ઘટશે ભારતનું આયાત બિલ?

સ્વતંત્રતા દિવસ 2025ના પોતાના સંબોધનમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ દેશને ઊર્જા ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભર બનાવવા માટે “સમુદ્ર મંથન” મિશનની જાહેરાત કરી હતી. હવે કેન્દ્ર સરકારે આ મહત્ત્વાકાંક્ષી યોજનાને મંજૂરી આપી છે. અંદાજે ₹84,084 કરોડના ખર્ચે અમલમાં આવનારી આ યોજના હેઠળ ભારત પ્રથમ વખત મોટા પાયે સમુદ્રની ઊંડાઈમાં ક્રૂડ ઓઈલ અને નેચરલ ગેસની શોધખોળ કરશે.

સરકારનું માનવું છે કે આ યોજના સફળ થશે તો ભારતનું ઘરેલું ઓઈલ-ગેસ ઉત્પાદન વધશે, આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટશે અને ઊર્જા સુરક્ષા વધુ મજબૂત બનશે.

શું છે ‘સમુદ્ર મંથન’ યોજના?

31 જુલાઈએ કેન્દ્રીય કેબિનેટે પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયની ‘સમુદ્ર મંથન’ યોજનાને મંજૂરી આપી હતી. આ ભારતનો અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો ઓફશોર ઓઈલ અને ગેસ એક્સપ્લોરેશન પ્રોજેક્ટ છે.

આ યોજના હેઠળ ભારતના **10 લાખ ચોરસ કિલોમીટર એક્સક્લુઝિવ ઇકોનોમિક ઝોન (EEZ)**માં ક્રૂડ ઓઈલ અને નેચરલ ગેસના ભંડારો શોધવામાં આવશે. કૃષ્ણા-ગોદાવરી, કાવેરી, મહાનદી બેસિન તેમજ અંદમાન સમુદ્રના ઊંડા વિસ્તારોમાં મુખ્યત્વે શોધખોળ હાથ ધરાશે.

પ્રોજેક્ટના પ્રથમ તબક્કા માટે માર્ચ 2031 સુધીમાં ₹84,084 કરોડ ખર્ચવાનો અંદાજ છે.

• લગભગ ₹28,500 કરોડ સિઝમિક (ભૂકંપીય) ડેટા એકત્રિત કરવા ખર્ચાશે.
• ₹43,200 કરોડથી ઊંડા પાણીમાં 60 નવા કૂવા ખોદવામાં આવશે.
• સરકાર દરેક કૂવા માટે ₹675 કરોડ અથવા કુલ ખર્ચના 50 ટકા સુધીની સહાય આપશે, જ્યારે બાકીનો ખર્ચ ભાગીદાર કંપનીઓ ઉઠાવશે.

સરકારના જણાવ્યા મુજબ હાલમાં કાર્યરત તેલ અને ગેસના કૂવાઓમાંથી દર વર્ષે 6થી 7 ટકા ઉત્પાદન ઘટી રહ્યું છે, તેથી નવા ભંડારો શોધવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ છે.

સમુદ્રમાં ઓઈલ અને ગેસ કેવી રીતે બને છે?

કરોડો વર્ષ પહેલાં સમુદ્રના તળિયે દટાઈ ગયેલા દરિયાઈ જીવ, છોડ અને અન્ય કાર્બનિક પદાર્થો ભારે દબાણ અને તાપમાનના કારણે હાઈડ્રોકાર્બનમાં પરિવર્તિત થાય છે. આ જ હાઈડ્રોકાર્બનમાંથી ક્રૂડ ઓઈલ અને નેચરલ ગેસ બને છે.

પછી રિફાઈનરીમાં આ ક્રૂડ ઓઈલમાંથી પેટ્રોલ, ડીઝલ, એલપીજી અને અન્ય પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો તૈયાર કરવામાં આવે છે.

દરિયામાં ઓઈલ શોધવાની 4 મહત્વની પ્રક્રિયા

1. સિઝમિક સર્વે દ્વારા શોધખોળ

શરૂઆતમાં વિશેષ સર્વે જહાજો સમુદ્રમાં સાઉન્ડ વેવ્સ છોડે છે. આ તરંગો સમુદ્રના તળિયે આવેલા ખડકો સાથે અથડાઈને પાછા આવે છે, જેના આધારે વૈજ્ઞાનિકો સમુદ્રની અંદરનો 3D નકશો તૈયાર કરે છે અને હાઈડ્રોકાર્બન હોવાની શક્યતા ધરાવતા વિસ્તારો ઓળખે છે.

2. સંશોધન માટે ડ્રિલિંગ

સંભવિત સ્થળો નક્કી થયા પછી એક્સપ્લોરેશન વેલ એટલે કે શોધખોળ માટે કૂવા ખોદવામાં આવે છે.

આ માટે સેમી-સબમર્સિબલ રિગ, ડ્રિલ શિપ અને અન્ય આધુનિક મશીનોનો ઉપયોગ થાય છે. કૂવામાંથી મળેલા સેમ્પલની તપાસ કરીને તેલ અથવા ગેસની હાજરીની ખાતરી કરવામાં આવે છે.

આ સમગ્ર પ્રક્રિયા સૌથી ખર્ચાળ અને જોખમી માનવામાં આવે છે.

3. ગુણવત્તા અને જથ્થાનું મૂલ્યાંકન

જો તેલ અથવા ગેસના સંકેતો મળે તો આસપાસના વિસ્તારોમાં વધુ કૂવા ખોદીને તેના જથ્થા, ગુણવત્તા, દબાણ અને વ્યાવસાયિક ઉપયોગિતાનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.

ત્યારબાદ નક્કી થાય છે કે ઉત્પાદન શરૂ કરવું આર્થિક રીતે ફાયદાકારક છે કે નહીં.

4. ઉત્પાદન શરૂ

જો ભંડાર પૂરતા પ્રમાણમાં મળે તો સમુદ્રમાં સ્થાયી અથવા તરતા પ્રોડક્શન પ્લેટફોર્મ બનાવવામાં આવે છે.

કૂવાઓમાંથી તેલ અને ગેસ બહાર કાઢીને પ્લેટફોર્મ પર પ્રાથમિક પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ પાઇપલાઇન મારફતે કિનારે પહોંચાડવામાં આવે છે.

હાલમાં ભારત કેટલું ઓઈલ અને ગેસ બનાવે છે?

ભારત દુનિયાનો ત્રીજો સૌથી મોટો ક્રૂડ ઓઈલ ઉપભોક્તા દેશ છે.

• દેશ પોતાની કુલ જરૂરિયાતનું માત્ર 12 ટકા ક્રૂડ ઓઈલ ઘરેલું ઉત્પાદનથી મેળવે છે.
• બાકીના 88 ટકા ક્રૂડ ઓઈલની આયાત કરવી પડે છે.
• આ માટે દર વર્ષે અંદાજે 144 અબજ ડોલર (લગભગ ₹13 લાખ કરોડ) ખર્ચ થાય છે.

2025-26 દરમિયાન ભારતમાં લગભગ 28 મિલિયન મેટ્રિક ટન (MMT) ક્રૂડ ઓઈલનું ઉત્પાદન થયું હતું, જ્યારે કુલ વપરાશ લગભગ 242 MMT રહ્યો હતો.

નેચરલ ગેસની બાબતમાં ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું લગભગ 50 ટકા ઉત્પાદન કરે છે.

દેશમાં હાલમાં જમીન અને સમુદ્રમાં મળીને 26 મુખ્ય ઓઈલ અને ગેસ બેસિન છે. તેમાં પશ્ચિમ કિનારે આવેલું મુંબઈ હાઈ સૌથી મોટું ઓફશોર ઓઈલ ક્ષેત્ર છે, જ્યાં 1976થી ઉત્પાદન થઈ રહ્યું છે.

શું ‘સમુદ્ર મંથન’થી આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટશે?

નિષ્ણાતોના મતે આ યોજના ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તેનાથી દેશની તમામ જરૂરિયાતો પૂર્ણ થઈ જશે એવું માનવું યોગ્ય નથી.

ICRAના અંદાજ મુજબ આ પ્રોજેક્ટ સફળ થાય તો ભારતની વિદેશી આયાતમાં લગભગ 5 ટકા સુધીનો ઘટાડો થઈ શકે છે.

સરકારનું માનવું છે કે:

• ઘરેલું ઓઈલ-ગેસ ઉત્પાદન 62 MMTOEથી વધીને 80 MMTOE થઈ શકે છે.
• દેશમાં ઊર્જાના કુલ ભંડારમાં નોંધપાત્ર વધારો થશે.
• લાંબા ગાળે ક્રૂડ ઓઈલના આયાત બિલમાં લગભગ ₹1 લાખ કરોડ સુધીનો ઘટાડો શક્ય બની શકે છે.

જોકે આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં 5થી 10 વર્ષનો સમય લાગી શકે છે અને ઊંડા સમુદ્રમાં શોધખોળ સફળ થશે તેની સંપૂર્ણ ખાતરી પણ નથી.

ઊર્જા આત્મનિર્ભરતા તરફ મોટું પગલું

‘સમુદ્ર મંથન’ યોજના ભારત માટે માત્ર ઓઈલ અને ગેસ શોધવાનો પ્રોજેક્ટ નથી, પરંતુ ઊર્જા સુરક્ષા, આયાતમાં ઘટાડો અને આત્મનિર્ભર ભારતના લક્ષ્ય તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. જો આ યોજના સફળ રહેશે તો આગામી વર્ષોમાં ભારતનું ઘરેલું ઉત્પાદન વધશે, વિદેશી આયાત પરનો ખર્ચ ઘટશે અને દેશની ઊર્જા જરૂરિયાતો પૂરી કરવામાં મોટી મદદ મળશે.