અમેરિકાના રિપોર્ટમાં ગુજરાત ‘જોખમી કેટેગરી’માં: ચીનના માલનું રિ-પેકિંગ-રિ-લેબલિંગ કરીને અમેરિકા મોકલાતું હોવાનો આરોપ, પાકિસ્તાન પણ ત્રીજા રૂટનો ઉપયોગ કરતું હોવાનો ખુલાસો

વ્હાઈટ હાઉસે જાહેર કરેલા એક નવા રિપોર્ટથી ભારત સહિત ગુજરાતના વેપાર જગતમાં ચર્ચા શરૂ થઈ છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના ટ્રેડ સલાહકાર પીટર નવારોએ તૈયાર કરેલા ‘ધ ગ્રેટ ટ્રાન્સશિપમેન્ટ સ્કેમ’ નામના રિપોર્ટમાં ચીન દ્વારા અમેરિકન ટેરિફથી બચવા માટે ત્રીજા દેશોના માધ્યમથી માલ અમેરિકામાં પહોંચાડવામાં આવતો હોવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે. આ રિપોર્ટમાં ભારતને એવા દેશોની યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું છે જ્યાંથી ચીનના માલના ટ્રાન્સશિપમેન્ટનું જોખમ વધુ હોવાનું અમેરિકાનું માનવું છે.

ખાસ વાત એ છે કે રિપોર્ટના એક ભાગમાં પુણે, ગુજરાત અને ચેન્નાઈના મેન્યુફેક્ચરિંગ બેલ્ટનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. અમેરિકાના આરોપ મુજબ ચીનમાંથી આવતા પંપ અને કોમ્પ્રેસર જેવા ઉત્પાદનો ભારતમાં આવી શકે છે અને અહીં તેમનું રિ-પેકિંગ અથવા રિ-લેબલિંગ કર્યા બાદ અમેરિકન બજારમાં મોકલવામાં આવે છે. જોકે, આ આરોપનો અર્થ એ નથી કે ગુજરાત સરકાર કે ભારતીય સરકાર આ પ્રકારની ગતિવિધિઓમાં સામેલ છે.

શું છે ‘ધ ગ્રેટ ટ્રાન્સશિપમેન્ટ સ્કેમ’?

અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા ટ્રેડ વોરમાં ટેરિફ સૌથી મોટો મુદ્દો રહ્યો છે. અમેરિકાના આરોપ મુજબ ચીન સીધા અમેરિકામાં માલ મોકલે ત્યારે ભારે ટેરિફ ચૂકવવો પડે છે. તેથી ત્રીજા દેશોના માધ્યમથી માલ અમેરિકામાં પહોંચાડવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

આ પ્રક્રિયાને ટ્રાન્સશિપમેન્ટ કહેવામાં આવે છે. સામાન્ય ભાષામાં સમજીએ તો ચીનમાંથી માલ કોઈ બીજા દેશમાં પહોંચે છે. ત્યાં તેનું પેકિંગ અથવા લેબલ બદલવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ તેને અમેરિકામાં મોકલવામાં આવે છે. આમ માલની મૂળ ઉત્પત્તિ છુપાવીને અમેરિકન ટેરિફમાંથી બચવાનો પ્રયાસ થઈ શકે છે.

પીટર નવારોના રિપોર્ટમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ચીને 2018થી જ ત્રીજા દેશો મારફતે અમેરિકન બજારમાં માલ પહોંચાડવાનું નેટવર્ક ઊભું કર્યું છે. રિપોર્ટમાં આવા ટ્રાન્સશિપમેન્ટની સંભવિત વાર્ષિક કિંમત 40 અબજથી 303 અબજ ડોલર વચ્ચે હોવાનો અંદાજ પણ આપવામાં આવ્યો છે.

અમેરિકાએ દેશોને ત્રણ કેટેગરીમાં વહેંચ્યા

રિપોર્ટમાં ટ્રાન્સશિપમેન્ટના જોખમના આધારે દેશોને ત્રણ કેટેગરીમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે.

કેટેગરી-1: સૌથી વધુ જોખમ ધરાવતા દેશો

આ કેટેગરીમાં કેનેડા, યુરોપિયન યુનિયન, ઈઝરાયલ, જાપાન, મેક્સિકો, દક્ષિણ કોરિયા, તાઈવાન અને ભારતનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

અમેરિકાનું માનવું છે કે આ દેશોના માધ્યમથી ચીનના માલનું ટ્રાન્સશિપમેન્ટ થવાનું જોખમ વધુ છે.

કેટેગરી-2: ઓછું જોખમ

આ યાદીમાં બ્રાઝિલ, ઈન્ડોનેશિયા, મલેશિયા, થાઈલેન્ડ, તુર્કી અને વિયેતનામ જેવા દેશોનો સમાવેશ થાય છે.

કેટેગરી-3: સૌથી ઓછું જોખમ

બાંગ્લાદેશ, કંબોડિયા, ફિલિપિન્સ, સિંગાપોર, શ્રીલંકા અને યુએઈને આ કેટેગરીમાં મૂકવામાં આવ્યા છે.

જોકે અમેરિકાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોઈ દેશને આ યાદીમાં મૂકવાનો અર્થ એ નથી કે ત્યાંની સરકારો જાણીજોઈને ટ્રાન્સશિપમેન્ટને પ્રોત્સાહન આપે છે. આરોપ એ છે કે ચીન આવા દેશોના વેપારી અને લોજિસ્ટિક નેટવર્કનો ઉપયોગ કરી શકે છે.

ગુજરાતનું નામ કેમ આવ્યું?

રિપોર્ટના 21મા પેજમાં પુણે, ગુજરાત અને ચેન્નાઈના નામનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ખાસ કરીને ભારતના મેન્યુફેક્ચરિંગ બેલ્ટ અંગે અમેરિકાએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.

રિપોર્ટ મુજબ ચીનમાંથી પંપ અને કોમ્પ્રેસર જેવા ઉત્પાદનો ભારતમાં આવી શકે છે અને ત્યારબાદ ભારતીય ઉત્પાદનો તરીકે અમેરિકામાં પહોંચે છે. અમેરિકાના જણાવ્યા મુજબ આવી પ્રક્રિયાથી અમેરિકાની સ્થાનિક મેન્યુફેક્ચરિંગ ઇન્ડસ્ટ્રીને નુકસાન થઈ શકે છે.

ખાસ કરીને અમેરિકાના સિનસિનાટી, ડેટન અને કોલંબસ જેવા ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં પંપ અને કોમ્પ્રેસર સાથે જોડાયેલી સપ્લાય ચેઇન પર તેની અસર થવાની વાત રિપોર્ટમાં કરવામાં આવી છે.

ગુજરાતનો ઔદ્યોગિક બેલ્ટ કેમ મહત્વનો છે?

ગુજરાત લાંબા સમયથી ભારતના મોટા ઔદ્યોગિક અને વેપારી કેન્દ્રોમાંનું એક છે. રાજ્યમાં કેમિકલ, પેટ્રોકેમિકલ, ફાર્મા, એન્જિનિયરિંગ, ટેક્સટાઇલ, ઓટોમોબાઈલ અને અન્ય અનેક ક્ષેત્રોમાં મોટું ઉત્પાદન થાય છે.

ગુજરાત પાસે વિશાળ દરિયાકાંઠો અને અનેક મહત્વપૂર્ણ બંદરો છે. મુંદ્રા, કંડલા, હજીરા અને દહેજ જેવા પોર્ટ દેશના આયાત-નિકાસ વેપારમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

આ ઉપરાંત રાજ્યનું ભૌગોલિક સ્થાન પણ મહત્વનું છે. પશ્ચિમ કિનારે આવેલું ગુજરાત મધ્યપૂર્વ અને યુરોપ તરફ જતા અનેક વેપારી માર્ગો માટે અનુકૂળ છે.

આ જ કારણોસર જો કોઈ ગેરકાયદે અથવા ખોટી રીતે માલનું ટ્રાન્સશિપમેન્ટ કરવાનું નેટવર્ક ઊભું થાય તો મોટા પોર્ટ અને ઔદ્યોગિક કેન્દ્રો તેના માટે આકર્ષક બની શકે છે.

શું ગુજરાતમાં ચીનના માલનું રિ-લેબલિંગ થાય છે?

આ સૌથી મહત્વનો સવાલ છે. અમેરિકાના રિપોર્ટમાં આ પ્રકારની ગતિવિધિનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે, પરંતુ તેના આધારે ગુજરાતની તમામ કંપનીઓ કે સમગ્ર રાજ્યને ગેરકાયદે ટ્રાન્સશિપમેન્ટનું કેન્દ્ર ગણવું યોગ્ય નથી.

રિપોર્ટમાં જે વાત કરવામાં આવી છે તે ચોક્કસ પ્રકારના માલ અને વેપારી માર્ગોના સંદર્ભમાં છે. એટલે ‘ગુજરાતમાં ચીનનો તમામ માલ રિ-પેક થઈને અમેરિકા જાય છે’ એવો વ્યાપક નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય નહીં.

ગુજરાતનું નામ મુખ્યત્વે તેના મોટા મેન્યુફેક્ચરિંગ અને પોર્ટ નેટવર્કને કારણે ચર્ચામાં આવ્યું છે.

ભારત-ચીન વેપાર ખાધ પણ મોટો મુદ્દો

ભારત અને ચીન વચ્ચે વેપારમાં મોટું અસંતુલન છે. ભારત ચીનમાંથી મોટા પ્રમાણમાં મશીનરી, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, કેમિકલ્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ માટેના કાચા માલ સહિત વિવિધ ઉત્પાદનોની આયાત કરે છે.

ખાસ કરીને ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ માટે ચીનમાંથી આવતા API એટલે કે Active Pharmaceutical Ingredients મહત્વપૂર્ણ છે. આવા કાચા માલ પર ભારતની ઘણી કંપનીઓ નિર્ભર છે.

એટલે ચીન સાથેનો વેપાર સંપૂર્ણપણે બંધ કરવો વ્યવહારિક રીતે મુશ્કેલ છે. બીજી તરફ ચીનમાંથી આવતો માલ ભારતીય ઉદ્યોગો માટે સસ્તો કાચો માલ અને તૈયાર ઉત્પાદન બંને પૂરા પાડે છે.

નાના ઉદ્યોગો અને ગુજરાતની બદલાયેલી તસવીર

ગુજરાત એક સમયે નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગોના વિશાળ નેટવર્ક માટે જાણીતું હતું. રાજ્યના ઉદ્યોગ નિષ્ણાતોના મતે નાના ઉદ્યોગોએ ગુજરાતના ઔદ્યોગિક વિકાસમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.

પૂર્વમંત્રી અને ઉદ્યોગ નિષ્ણાત ડો. જયનારાયણ વ્યાસે ગુજરાતના જૂના ઔદ્યોગિક મોડલ અંગે વાત કરતાં જણાવ્યું છે કે રાજ્યમાં નાના રોકાણથી શરૂ થયેલા અનેક ઉદ્યોગો સમય જતાં મોટા બિઝનેસ ગ્રુપમાં વિકસ્યા.

તેમના મતે ગુજરાતની જૂની ઔદ્યોગિક તાકાત નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગોના વ્યાપક નેટવર્કમાં હતી. જોકે, છેલ્લા કેટલાક દાયકામાં મોટા ઉદ્યોગો અને મોટા રોકાણ પર વધારે ધ્યાન કેન્દ્રિત થતાં નાના ઉદ્યોગોના પરંપરાગત ઇકોસિસ્ટમમાં બદલાવ આવ્યો છે.

પાકિસ્તાન પણ ત્રીજા દેશનો રસ્તો અપનાવે છે?

આ સમગ્ર મામલામાં વધુ એક ચોંકાવનારી બાબત સામે આવી છે. ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સીધો વેપાર પ્રતિબંધિત અથવા અત્યંત મર્યાદિત હોવાના કારણે પાકિસ્તાનમાંથી આવતો માલ ક્યારેક ત્રીજા દેશ મારફતે ભારત પહોંચાડવાનો પ્રયાસ થઈ શકે છે.

તાજેતરના એક કેસમાં કંડલા બંદરે 13 કન્ટેનરમાં 364 મેટ્રિક ટન ખજૂર ઝડપાયા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. તપાસ દરમિયાન આ માલ પાકિસ્તાનથી આવ્યો હોવાની શંકા સામે આવી હતી અને માલ દુબઈ મારફતે ભારતમાં પહોંચાડવામાં આવ્યો હોવાનું જણાવાયું હતું.

આ માલની કિંમત આશરે 3 કરોડ રૂપિયા હોવાનું કહેવાયું છે.

જો આ પ્રકારની પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય તો તેને પણ ત્રીજા દેશ મારફતે ટ્રેડ રૂટ બદલવાનો પ્રયાસ કહી શકાય.

તમિલનાડુના તુતીકોરિન પોર્ટનો પણ ઉલ્લેખ

આવો જ એક બીજો કિસ્સો તમિલનાડુના તુતીકોરિન પોર્ટ સાથે જોડાયેલો હોવાનું સામે આવ્યું હતું. એક કન્ટેનરમાં પાકિસ્તાનથી આવતો હોવાનું કહેવાતો ગુગળનો જથ્થો મળ્યો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.

આ ઘટનાને કારણે ગુજરાત અને તમિલનાડુ બંને ફરી ચર્ચામાં આવ્યા છે, કારણ કે અમેરિકાના રિપોર્ટમાં પણ ગુજરાત અને ચેન્નાઈના મેન્યુફેક્ચરિંગ બેલ્ટનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

ગુજરાતને ‘ત્રીજા રૂટ’ માટે અનુકૂળ કેમ માનવામાં આવે?

ગુજરાત પાસે ત્રણ મોટી શક્તિઓ છે—ભૌગોલિક સ્થાન, ઔદ્યોગિક નેટવર્ક અને પોર્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર.

રાજ્યનો લગભગ 1,600 કિલોમીટર લાંબો દરિયાકાંઠો છે. મધ્યપૂર્વના દેશો સાથે સમુદ્રી વેપાર માટે ગુજરાતનું સ્થાન મહત્વપૂર્ણ છે.

રાજ્યમાં મોટા પોર્ટ ઉપરાંત ઔદ્યોગિક વિસ્તારો પણ નજીક છે. એટલે આયાત કરેલા કાચા માલને મેન્યુફેક્ચરિંગ અથવા પેકેજિંગ કેન્દ્ર સુધી પહોંચાડવો અને ત્યારબાદ ફરી નિકાસ કરવો લોજિસ્ટિકલી સરળ બની શકે છે.

આ જ કારણોસર કોઈ ગેરકાયદે નેટવર્ક માટે ગુજરાતનો ઉપયોગ થઈ શકે છે એવો અમેરિકાનો દાવો છે. જોકે, ફરી એકવાર સ્પષ્ટ કરવું જરૂરી છે કે આ આરોપ ચોક્કસ ટ્રેડ પ્રેક્ટિસ અંગે છે, સમગ્ર ગુજરાતના વેપાર જગત અંગે નહીં.

હવે અમેરિકા શું કરશે?

અમેરિકા હવે આવા ટ્રાન્સશિપમેન્ટ નેટવર્કને શોધવા માટે ટેક્નોલોજી અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો ઉપયોગ વધારવાની તૈયારીમાં છે.

રિપોર્ટ અનુસાર શિપમેન્ટના રૂટ, જહાજોની હિલચાલ, પ્રોડક્ટ ક્લાસિફિકેશન અને કંપનીઓના માલિકી માળખા જેવી વિગતોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવશે.

કોઈ કંપનીએ ચીનના માલને ત્રીજા દેશમાં મોકલીને તેનું મૂળ છુપાવ્યું હોવાનું સાબિત થાય તો અમેરિકી અધિકારીઓ ભારે ટેરિફ ઉપરાંત દંડાત્મક કાર્યવાહી પણ કરી શકે છે.

ભારત-અમેરિકા ટ્રેડ ડીલ પર શું અસર પડશે?

આ રિપોર્ટ એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે વેપાર અને ટેરિફને લઈને વાતચીત મહત્વના તબક્કામાં છે.

જો અમેરિકન અધિકારીઓ ભારતમાંથી થતા ટ્રાન્સશિપમેન્ટ અંગે વધુ કડક તપાસ શરૂ કરે તો કેટલાક ભારતીય નિકાસકારો માટે મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે. ખાસ કરીને ચીનમાંથી કાચો માલ અથવા તૈયાર ઉત્પાદનો આયાત કરીને અમેરિકામાં નિકાસ કરતી કંપનીઓને પોતાના સપ્લાય ચેઇન અને દસ્તાવેજો વધુ પારદર્શક રાખવા પડશે.

પરંતુ આ સમગ્ર રિપોર્ટને ભારત સામે સીધો પ્રતિબંધ ગણવો યોગ્ય નહીં બને. અમેરિકા મુખ્યત્વે ચીન દ્વારા ટેરિફથી બચવા માટે ત્રીજા દેશોના ઉપયોગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે.

અંતે સવાલ એ છે…

ગુજરાતનું નામ અમેરિકાના રિપોર્ટમાં આવવું ચોક્કસપણે ગંભીર બાબત છે, પરંતુ તેને ગુજરાતના સમગ્ર વેપાર જગત પર આરોપ તરીકે જોવું યોગ્ય નથી. રાજ્યનું વિશાળ પોર્ટ નેટવર્ક, મજબૂત મેન્યુફેક્ચરિંગ બેઝ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટેનું ભૌગોલિક સ્થાન તેને એક મહત્વપૂર્ણ ટ્રેડ હબ બનાવે છે.

જો કોઈ કંપની ચીનના માલને માત્ર પેકિંગ કે લેબલ બદલીને ભારતીય માલ તરીકે અમેરિકામાં મોકલતી હોય તો અમેરિકાની કાર્યવાહીનો સામનો કરવો પડી શકે છે. બીજી તરફ કાયદેસર રીતે આયાત-નિકાસ કરતી ગુજરાતની કંપનીઓ માટે આ રિપોર્ટનો સીધો અર્થ પ્રતિબંધ નથી.

આ સમગ્ર મામલો હવે ભારત-અમેરિકા વેપાર સંબંધો, ચીન સાથેના ભારતના વેપાર અને ગુજરાતના પોર્ટ-આધારિત અર્થતંત્ર માટે કેટલો મહત્વનો સાબિત થાય છે, તેના પર આગામી સમયમાં નજર રહેશે.