અમેરિકા–ચીન વચ્ચે ફસાયેલું ભારત: EU સાથે ‘મધર ઓફ ઓલ ડીલ્સ’, ટ્રમ્પના ટેરિફથી બદલાઈ રહી છે વિદેશ અને વેપાર નીતિ

ભારત અને યુરોપિયન યુનિયન (EU) વચ્ચે લગભગ 18 વર્ષથી અટકેલો મહત્વનો વેપાર કરાર આખરે પૂર્ણ થયો છે. આ ઐતિહાસિક ઘટનાના એક અઠવાડિયા બાદ, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી નવી દિલ્હીમાં યુરોપિયન કમિશનના પ્રમુખ ઉર્સુલા વોન ડેર લેયેન સાથે ઉપસ્થિત રહ્યા, જ્યાં બંનેએ આ કરારની જાહેરાત કરી. આ ડીલને બંને પક્ષોએ ‘મધર ઓફ ઓલ ડીલ્સ’ ગણાવી છે.

આ કરારથી લગભગ 2 અબજ લોકોનું વિશાળ બજાર ઊભું થશે. નિષ્ણાતો માને છે કે આ માત્ર વેપાર કરાર નથી, પરંતુ વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલનમાં થતા બદલાવનો એક ભાગ છે, જ્યાં અમેરિકાની ભૂમિકા ધીમે ધીમે નબળી પડી રહી છે અને અન્ય દેશો મળીને એક નવું આંતરરાષ્ટ્રીય માળખું બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.

ભારતની વિદેશ નીતિમાં મોટો વળાંક

140 કરોડની વસ્તી સાથે ભારત આજે વૈશ્વિક રાજનીતિમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. ભારતની અર્થવ્યવસ્થા જાપાન અને જર્મની સાથે વિશ્વની ટોપ-5 અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સામેલ થઈ ગઈ છે, જોકે માથાદીઠ આવક હજુ પણ આ દેશોથી ઘણી ઓછી છે.

વડાપ્રધાન મોદીની ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ની વિચારસરણી હવે વધુ વ્યાવહારિક બની રહી છે. લાંબા સમયથી ભારત એવું માનતું હતું કે વધારે વૈશ્વિક આર્થિક જોડાણ જોખમી હોઈ શકે છે, પરંતુ યુરોપ, કેનેડા અને અન્ય દેશો સાથેના તાજેતરના કરારો બતાવે છે કે સાથે મળીને વેપાર કરવાથી જ દેશો વધુ મજબૂત બની શકે છે.

ભારત–બ્રિટન FTAથી શરૂઆત

ભારતની બદલાતી નીતિનો સ્પષ્ટ સંકેત ગયા વર્ષે બ્રિટન સાથે થયેલા ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ (FTA)થી મળ્યો હતો. આ કરાર લાંબા સમયથી અટકેલો હતો. ત્યારબાદ ડિસેમ્બરમાં ઓમાન અને ન્યુઝીલેન્ડ સાથે પણ મહત્વના વેપાર કરારો થયા.

છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયામાં જર્મની, જાપાન, યુએઈ અને સાઉદી અરેબિયાના ટોચના નેતાઓ નવી દિલ્હી આવ્યા. દરેક મુલાકાતમાં ભારત સાથે સંબંધો વધુ મજબૂત કરવાની વાત થઈ અને નવા કરારો થયા. ફેબ્રુઆરીમાં બ્રાઝિલના રાષ્ટ્રપતિ લુલા દા સિલ્વા અને માર્ચમાં કેનેડાના પ્રતિનિધિમંડળના ભારત પ્રવાસની પણ તૈયારી છે.

ટ્રમ્પના ટેરિફથી અમેરિકા સાથે સંબંધોમાં તણાવ

ગયા વર્ષે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ભારતથી આયાત થતા મોટાભાગના ઉત્પાદનો પર કુલ 50% ટેરિફ લગાવ્યો હતો. તેમાં 25% રેસિપ્રોકલ ટેરિફ અને 25% રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવા બદલ પેનલ્ટી તરીકેનો વધારાનો ટેક્સ સામેલ હતો.

આ નિર્ણય પછી ભારત-અમેરિકા સંબંધોમાં ઠંડક આવી. છેલ્લા 25 વર્ષથી બંને દેશો ચીનની વધતી તાકાત સામે સાથે ઉભા રહેવાની કોશિશ કરતા રહ્યા હતા, પરંતુ ભારત ખુલ્લેઆમ ચીન વિરુદ્ધ અમેરિકા સાથે જવા માટે હંમેશા સંકોચ અનુભવતું રહ્યું છે.

સપ્લાય ચેઇનમાં ભારતની નબળી પકડ

બ્રુકિંગ્સ ઇન્સ્ટિટ્યુશનના સિનિયર ફેલો તન્વી મદન કહે છે કે ભારત ચીન જેવું મોડલ અપનાવવાનું ઈચ્છતું હતું, પરંતુ વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં ભારત પાસે કોઈ એવો મજબૂત ‘ટ્રમ્પ કાર્ડ’ નથી.

ચીન પાસે રેર-અર્થ મિનરલ્સ છે, તાઇવાન અને નેધરલેન્ડ્સ પાસે એડવાન્સ ચિપ ટેક્નોલોજી છે, જેના કારણે દુનિયા તેમના પર નિર્ભર રહે છે. ભારત પાસે હાલમાં આવી કોઈ વ્યૂહાત્મક પકડ નથી. ઉપરથી ચીનનો સામાન વૈશ્વિક બજારમાં છવાયેલો છે અને સરહદ પર પણ તણાવ યથાવત છે.

ભારત-કેનેડાના સંબંધો ફરી પાટા પર

ઓક્ટોબર 2024માં શીખ અલગતાવાદીની હત્યાને લઈને ભારત-કેનેડા સંબંધો બગડી ગયા હતા. બંને દેશોએ રાજદ્વારીઓને બહાર કાઢ્યા હતા. પરંતુ જૂન 2025માં G-7 સમિટ દરમિયાન પીએમ મોદી અને માર્ક કાર્ની વચ્ચે થયેલી બેઠક બાદ સંબંધોમાં સુધારો શરૂ થયો.

હવે કેનેડા સાથે સંભવિત વેપાર કરાર ભારત માટે એક મોટો વ્યૂહાત્મક ફેરફાર માનવામાં આવે છે.

અમેરિકા હજુ પણ સૌથી મોટું બજાર

અમેરિકા ભારતનું સૌથી મોટું નિકાસ બજાર છે. 50% ટેરિફ લાગ્યા બાદ શરૂઆતમાં ભારતીય નિકાસમાં ઘટાડો આવ્યો અને રૂપિયા ડોલર સામે 7% નબળો પડ્યો. જોકે, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ જેવા ટેરિફ-ફ્રી સેક્ટર પર ધ્યાન આપીને અને અન્ય દેશોમાં બજાર વિસ્તારવાથી ભારતે આ નુકસાનની ભરપાઈ કરી અને કુલ નિકાસમાં વધારો જાળવી રાખ્યો.

નિષ્ણાતો શું કહે છે?

EY ઇન્ડિયાના મુખ્ય નીતિ સલાહકાર ડી. કે. શ્રીવાસ્તવ કહે છે કે જેટલા વધુ દેશો સાથે ભારત ભાગીદારી વધારશે, તેટલું જ તે વૈશ્વિક આર્થિક ઝટકાથી પોતાને બચાવી શકશે. અર્થશાસ્ત્રી રજત કથુરિયા મુજબ, “ભારત અક્સર સંકટને સુધારાની તકમાં ફેરવે છે.”

નિષ્કર્ષ

અમેરિકા–ચીન વચ્ચેની ખેંચતાણ, ટ્રમ્પના ટેરિફ અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનના બદલાતા માળખામાં ભારત હવે નવી વ્યૂહરચના અપનાવી રહ્યું છે. EU સહિત ઓછા શક્તિશાળી પરંતુ વિશ્વસનીય દેશો સાથે વધતી મિત્રતા એ સંકેત આપે છે કે ભારત હવે વધુ સંતુલિત, બહુધ્રુવીય અને વ્યાવહારિક વિદેશ તથા વેપાર નીતિ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.