700 વર્ષ જૂની ભરૂચની જુમ્મા મસ્જિદ ફરી વિવાદમાં: ભોંયરામાંથી પ્રાચીન મૂર્તિઓ મળ્યાનો દાવો, તપાસ બાદ વધી ચર્ચા

ભરૂચ શહેરની ઐતિહાસિક અને રાષ્ટ્રીય ધરોહર ગણાતી લગભગ 700 વર્ષ જૂની જુમ્મા મસ્જિદ ફરી એકવાર ચર્ચા અને વિવાદના કેન્દ્રમાં આવી છે. સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થયેલા એક વીડિયોમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે મસ્જિદના વર્ષોથી બંધ રહેલા ભોંયરામાંથી જૈન અને હિન્દુ ધર્મ સાથે સંબંધિત પ્રાચીન મૂર્તિઓ મળી આવી છે. જોકે આ દાવાઓ અંગે હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર પુરાતત્વીય પુષ્ટિ સામે આવી નથી.

ભોંયરામાંથી પ્રાચીન પ્રતિમાઓ મળ્યાનો દાવો

માહિતી અનુસાર, પુરાતત્વ વિભાગે તાજેતરમાં કડક સુરક્ષા વચ્ચે મસ્જિદના વર્ષોથી બંધ રહેલા ભોંયરાની તપાસ હાથ ધરી હતી. તપાસ દરમિયાન જૈન ધર્મના 19મા તીર્થંકર ભગવાન મલ્લિનાથની પ્રતિમા સહિત અન્ય હિન્દુ દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ મળી આવી હોવાનો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે.

દાવા મુજબ એક પ્રતિમા પર સંવત 1213નો ઉલ્લેખ પણ જોવા મળ્યો છે. સાથે જ મસ્જિદના કેટલાક સ્તંભો અને સ્થાપત્યમાં જૈન તથા હિન્દુ પરંપરાની કોતરણી અને શિલ્પાકૃતિઓ હોવાની ચર્ચા ચાલી રહી છે.

મુક્તાનંદ સ્વામીનો દાવો

ભરૂચના નવચોકી ઓવારા સ્થિત શંકરાચાર્ય મઠના મહંત મુક્તાનંદ સ્વામીએ જણાવ્યું કે જુમ્મા મસ્જિદનું મૂળ સ્વરૂપ જૈન સમરી વિહાર હોવાનું તેઓ લાંબા સમયથી રજૂ કરતા આવ્યા છે.

તેમના જણાવ્યા મુજબ ભોંયરામાંથી મળેલી મૂર્તિઓ તેમના દાવાને વધુ મજબૂત બનાવે છે. તેમણે વધુમાં માંગણી કરી કે મસ્જિદના અન્ય ભોંયરાં તેમજ કૂવાના વિસ્તારમાં પણ વૈજ્ઞાનિક અને પુરાતત્વીય તપાસ કરવી જોઈએ. તેમના મતે ત્યાંથી વધુ ઐતિહાસિક પુરાવાઓ મળી શકે છે.

ટ્રસ્ટીઓએ દાવાઓ ફગાવ્યા

બીજી તરફ જુમ્મા મસ્જિદના ટ્રસ્ટીઓએ આ તમામ દાવાઓને નકારી કાઢ્યા છે. ટ્રસ્ટીઓનું કહેવું છે કે મસ્જિદ વર્ષ 1907થી સરકારી ગેઝેટમાં નોંધાયેલી છે અને હાલમાં વકફ બોર્ડ હેઠળ નોંધાયેલા ટ્રસ્ટ દ્વારા તેનું સંચાલન થાય છે.

તેમણે આક્ષેપ કર્યો છે કે કેટલાક લોકો ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક સ્થળને લઈને બિનજરૂરી વિવાદ ઉભો કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. ટ્રસ્ટીઓએ જણાવ્યું કે તેઓ આ મામલે કાનૂની સલાહ પણ લઈ રહ્યા છે.

વિવાદનું મૂળ શું છે?

હિન્દુ અને જૈન સંગઠનો લાંબા સમયથી દાવો કરતા આવ્યા છે કે 13મી સદીમાં અહીં મૂળ જૈન મંદિર અથવા જૈન સમરી વિહાર હતું, જેને નુકસાન પહોંચાડીને બાદમાં મસ્જિદનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમના જણાવ્યા મુજબ મસ્જિદના કેટલાક સ્તંભો પર આજે પણ જૈન કળા અને સ્થાપત્યની અસર જોવા મળે છે.

જ્યારે મુસ્લિમ સમાજનું કહેવું છે કે આ સ્થળ સદીઓથી મસ્જિદ તરીકે ઓળખાય છે અને અહીં સતત નમાજ અદા કરવામાં આવી રહી છે. તેથી સ્થળની ઓળખ અંગેના દાવાઓને તેઓ સ્વીકારતા નથી.

બિનઅધિકૃત બાંધકામ પણ બન્યું મુદ્દો

તાજેતરમાં પુરાતત્વ વિભાગે મસ્જિદ પરિસરમાં મંજૂરી વિના કરવામાં આવેલા કેટલાક વધારાના બાંધકામો દૂર કર્યા હતા. તપાસ દરમિયાન બનાવવામાં આવેલા વજુખાનાના એક ભાગને નિયમો મુજબ હટાવવામાં આવ્યો હતો.

આ ઉપરાંત મસ્જિદના પાછળના ભાગે આવેલા એક વિવાદિત દરવાજાને પણ સીલ કરવામાં આવ્યો હતો, જેના કારણે સમગ્ર મામલો વધુ ચર્ચામાં આવ્યો હતો.

પાંચ મહિના પહેલા સંતો અનશન પર બેઠા હતા

આજથી લગભગ પાંચ મહિના પહેલા સંતો અને વિવિધ હિન્દુ સંગઠનોના પ્રતિનિધિઓએ જુમ્મા મસ્જિદને ચક્રધર સ્વામીના જન્મસ્થળ તરીકે જાહેર કરવાની માંગ સાથે અનશન પણ શરૂ કર્યું હતું.

તેમણે સ્થળની મૂળ ઓળખ જાળવવા, પુરાતત્વીય નિયમોનું પાલન કરાવવા અને ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ રોકવા સરકાર પાસે માંગણી કરી હતી. બાદમાં જિલ્લા તંત્ર અને પોલીસ દ્વારા ચર્ચા બાદ અનશન સમાપ્ત કરાયું હતું.

હવે નજર પુરાતત્વ વિભાગના અંતિમ અહેવાલ પર

હાલ સમગ્ર મામલો વિવિધ દાવા, પ્રતિદાવા અને તપાસ વચ્ચે અટવાયેલો છે. ભોંયરામાંથી પ્રાચીન મૂર્તિઓ મળ્યાના દાવાઓ અંગે હજુ સુધી પુરાતત્વ વિભાગ તરફથી કોઈ અંતિમ સત્તાવાર જાહેર અહેવાલ બહાર પાડવામાં આવ્યો નથી.

આથી, જુમ્મા મસ્જિદની મૂળ ઓળખ અને ત્યાં મળેલા કથિત પુરાવાઓ અંગેનો સત્ય પુરાતત્વ વિભાગના અંતિમ અહેવાલ અને ભવિષ્યમાં થનારી કાનૂની પ્રક્રિયા બાદ જ સ્પષ્ટ થઈ શકશે. ત્યાં સુધી આ મુદ્દો ભરૂચ સહિત સમગ્ર ગુજરાતમાં ચર્ચાનો વિષય બની રહેવાની શક્યતા છે.