ડોલર સામે રૂપિયો કેમ નબળો પડી રહ્યો છે?

રૂપિયો ડોલર સામે રેકોર્ડ ઘટાડે 90ને પાર: કારણો, અસર અને RBIની ભૂમિકા

છેલ્લા સાડા ત્રણ વર્ષમાં રૂપીયું ડોલર સામે 80 થી 90 સુધી ઘટી ગયું છે. આ ઘટાડો અત્યારસુધીનો સૌથી મોટો છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે RBIની હસ્તક્ષેપ ન હોવાથી રૂપિયા મજબૂત બનવાનું રોકાયું, જ્યારે વેપાર અને અર્થતંત્ર સાથે જોડાયેલાં અન્ય કારણોએ પણ આ ઘટણાને પ્રોત્સાહન આપ્યું.

રૂપીયું કેટલા ઝડપથી ઘટ્યું?

• વર્ષ 2000માં 1 USD = ₹44.76.
• 2013 સુધીમાં એક ડોલર ₹54 પર પહોંચ્યો.
• જાન્યુઆરી 2021માં ₹73, જુલાઈ 2022માં ₹80, ડિસેમ્બર 2024માં ₹84.67, અને 3 ડિસેમ્બરે ₹90.13 સુધી પહોંચ્યું.

રૂપીયું નબળું થવાના મુખ્ય કારણો:

1. રેક્ડ વેપાર ખાધ: આયાત વધીને 76.1 અબજ ડોલર અને નિકાસ ઘટીને 34.4 અબજ ડોલર રહી. સોનાં અને ચાંદીના આયાતમાં ત્રીગણું વધારો પણ નોંધાયો.
2. વિદેશી રોકાણકારોનો ઉપાડ: ફોરેન ઇન્વેસ્ટર્સે ભારતીય શેરબજારમાંથી ₹1.55 લાખ કરોડ પાછા ખેંચ્યા.
3. યુ.એસ. ટેરિફ: ભારતીય નિકાસ ઓર્ડર્સ ઘટ્યા, જેના કારણે ડોલરની પુરવઠામાં ઘટાડો થયો.
4. સુસ્ત આર્થિક વૃદ્ધિ: ભારતીય કંપનીઓએ વિદેશમાં રોકાણ વધાર્યું, વિદેશી કંપનીઓએ ભારતમાં રોકાણ ઘટાડ્યું.

RBIની ભૂમિકા

• 2024-25માં RBIએ ₹400 અબજ ડોલરની હસ્તક્ષેપ કરી.
• 2025-26ના પ્રથમ 6 મહિનામાં માત્ર ₹44 અબજ ડોલર વેચ્યા.
• RBI ગવર્નર સંજીવ મલ્હોત્રા કહે છે કે માર્કેટની ઊંડાઈ છે, RBI ફક્ત અતિઅસ્થિર સ્થિતિમાં જ હસ્તક્ષેપ કરશે.
• નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે નબળો રૂપિયા નિકાસકારોને લાભ આપશે, પરંતુ આયાત મોંઘી થશે.

સામાન્ય માણસ પર અસર:

• વિદેશી ઉત્પાદનો: સ્માર્ટફોન, લેપટોપ, એલેકટ્રોનિક્સ મોંઘા થશે.
• ઇંધણ: પેટ્રોલ, ડીઝલ, LPG મોંઘું થશે.
• ખાદ્ય સામાન: ફળ, શાકભાજી, દૂધ, બ્રેડ વગેરેના ભાવ વધશે.
• વિદેશમાં અભ્યાસ અને પ્રવાસ: વિદ્યાર્થીઓએ 5-10 લાખ વધુ ખર્ચવો પડશે.
• લક્ઝરી કાર અને બ્યૂટી પ્રોડક્ટ્સ: આયાત મોંઘી થઈ જશે.

આગામી સ્થિતિ:

• IDFC ફર્સ્ટ બેંકના ચીફ ઇકોનોમિસ્ટ અનુસાર સપ્ટેમ્બર 2026 સુધી 1 USD = ₹91 પહોંચી શકે છે.
• ટ્રેડ ડીલ અને ટેરિફ ઘટાડાથી રૂપિયા 86-88 સુધી મજબૂત થઈ શકે છે.
• ફેડરલ રિઝર્વના વ્યાજ દર કાપ અને વિદેશી રોકાણ વધવું પણ રૂપિયાને મજબૂત બનાવી શકે છે.

રૂપીયું ડોલર સામે નબળું થવું એ માત્ર RBIની નીતિનું પરિણામ નથી, પરંતુ વેપાર ખાધ, વિદેશી રોકાણકારોના ઉપાડ, યુ.એસ. ટેરિફ અને આર્થિક વૃદ્ધિની મંધગતિ પણ મુખ્ય કારણ છે. સામાન્ય લોકો માટે આ મોંઘવારી અને આયાત-આધારિત ઉત્પાદનોના ભાવ વધારાના રૂપમાં જોવા મળશે, જ્યારે નિકાસકારોને લાભ થશે.