‘વંદે માતરમ્’ અંગે કેન્દ્રની નવી માર્ગદર્શિકા જાહેર: સરકારી કાર્યક્રમો અને શાળાઓમાં ફરજિયાત ગાન, સાવધાન મુદ્રામાં ઊભા રહેવું જરૂરી

કેન્દ્ર સરકારે રાષ્ટ્રગીત ‘વંદે માતરમ્’ના ગાન અને પ્રોટોકોલ અંગે વિગતવાર નવી માર્ગદર્શિકા જાહેર કરી છે. ગૃહ મંત્રાલયે 28 જાન્યુઆરીના રોજ બહાર પાડેલા 10 પાનાંના આદેશમાં જણાવ્યું છે કે હવે સરકારી કાર્યક્રમો, શાળાઓ અને અન્ય ઔપચારિક આયોજનોમાં ‘વંદે માતરમ્’ વગાડવામાં આવશે અને આ દરમિયાન હાજર દરેક વ્યક્તિએ સાવધાન મુદ્રામાં ઊભા રહેવું ફરજિયાત રહેશે.

ન્યૂઝ એજન્સી PTI મુજબ, આદેશમાં સ્પષ્ટ કરાયું છે કે જો રાષ્ટ્રગીત ‘વંદે માતરમ્’ અને રાષ્ટ્રગાન ‘જન ગણ મન’ બંને ગવાતા અથવા વગાડાતા હોય, તો પહેલા ‘વંદે માતરમ્’ અને ત્યારબાદ ‘જન ગણ મન’ ગાવામાં આવશે. ગાન દરમિયાન ગાનારા અને સાંભળનારા બંનેએ સંપૂર્ણ સન્માન અને શિસ્ત જાળવવી પડશે.

શાળાઓમાં રોજની શરૂઆત ‘વંદે માતરમ્’થી

નવી ગાઈડલાઈન મુજબ દેશભરની તમામ શાળાઓમાં દિવસની શરૂઆત ‘વંદે માતરમ્’ વગાડ્યા બાદ જ થશે. મહત્વની વાત એ છે કે હવે રાષ્ટ્રગીતના તમામ 6 અંતરા ગાવામાં આવશે, જેનો કુલ સમયગાળો આશરે 3 મિનિટ 10 સેકન્ડનો છે. અત્યાર સુધી સામાન્ય રીતે માત્ર પ્રથમ બે અંતરા જ ગવાતા હતા.

આદેશમાં એ પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે કયા પ્રસંગોએ રાષ્ટ્રગીત ગાઈ શકાય તેની સંપૂર્ણ યાદી આપવી શક્ય નથી, પરંતુ મુખ્ય સત્તાવાર પ્રસંગો માટે સ્પષ્ટ દિશા-નિર્દેશો આપવામાં આવ્યા છે. રાષ્ટ્રગીતના ગાન અંગે આ પહેલીવાર વિગતવાર પ્રોટોકોલ જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. કેન્દ્ર સરકાર હાલમાં ‘વંદે માતરમ્’ના 150 વર્ષ પૂર્ણ થવાના ઉપલક્ષ્યમાં વિવિધ કાર્યક્રમોનું આયોજન કરી રહી છે.

રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલના કાર્યક્રમોમાં ફરજિયાત

નવી માર્ગદર્શિકા મુજબ નીચેના પ્રસંગોએ ‘વંદે માતરમ્’ વગાડવું અથવા ગાવું ફરજિયાત રહેશે:

• તિરંગો ફરકાવવાના કાર્યક્રમો
• રાષ્ટ્રપતિના આગમન અને તેમના ભાષણ પહેલાં અને પછી
• રાષ્ટ્રના નામે સંબોધન પહેલાં અને પછી
• રાજ્યપાલના આગમન અને સંબોધન સમયે
• પદ્મ પુરસ્કાર જેવા સિવિલિયન એવોર્ડ સમારોહોમાં
• એવા કોઈપણ કાર્યક્રમોમાં જ્યાં રાષ્ટ્રપતિ ઉપસ્થિત હોય

મંત્રીઓ અથવા અન્ય અગત્યની વ્યક્તિઓની હાજરીવાળા બિન-ઔપચારિક પરંતુ મહત્વપૂર્ણ કાર્યક્રમોમાં પણ રાષ્ટ્રગીત સામૂહિક રીતે ગાઈ શકાય છે, જો કે સંપૂર્ણ શિષ્ટાચાર અને સન્માન જાળવવું જરૂરી રહેશે.

સિનેમા હોલમાં નિયમ લાગુ નહીં

મહત્વપૂર્ણ રીતે, સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે નવા નિયમો સિનેમા હોલ પર લાગુ નહીં પડે. એટલે કે ફિલ્મ શરૂ થતાં પહેલાં ‘વંદે માતરમ્’ વગાડવું અને દર્શકો માટે ઊભા રહેવું ફરજિયાત નહીં હોય. અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, આ નિર્દેશોનો હેતુ ‘વંદે માતરમ્’ના સન્માન માટે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શન આપવાનો છે.

---

ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ

‘વંદે માતરમ્’ બંકિમચંદ્ર ચેટર્જીએ 7 નવેમ્બર 1875ના રોજ અક્ષય નવમીના અવસર પર લખ્યું હતું. 1882માં તેમની નવલકથા ‘આનંદમઠ’માં તે પ્રથમ વખત પ્રકાશિત થયું હતું.

1896માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના અધિવેશનમાં રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે પ્રથમ વખત જાહેર મંચ પરથી ‘વંદે માતરમ્’ ગાયું હતું. આ પ્રસંગે હાજર હજારો લોકો ભાવવિભોર થઈ ગયા હતા. સ્વાતંત્ર્ય આંદોલન દરમિયાન આ ગીત પ્રેરણાસ્ત્રોત બની રહ્યું હતું.

---

શિયાળુ સત્ર દરમિયાન થયો હતો રાજકીય વિવાદ

ગયા વર્ષે ‘વંદે માતરમ્’ના 150 વર્ષ પૂર્ણ થવા નિમિત્તે સંસદના શિયાળુ સત્ર દરમિયાન વિશેષ ચર્ચા યોજાઈ હતી. આ મુદ્દે લોકસભા અને રાજ્યસભામાં ભારે હોબાળો થયો હતો.

કોંગ્રેસે આરોપ લગાવ્યો હતો કે સરકાર પશ્ચિમ બંગાળની આવનારી ચૂંટણીઓને ધ્યાનમાં રાખીને રાષ્ટ્રગીતને રાજકીય મુદ્દો બનાવી રહી છે.

જ્યારે ભાજપે કોંગ્રેસ પર તુષ્ટીકરણની રાજનીતિ હેઠળ મૂળ છ અંતરાવાળા ગીતને ઘટાડવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો. ભાજપે 1937માં જવાહરલાલ નહેરુએ સુભાષચંદ્ર બોઝને લખેલા પત્રનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું હતું કે તેમાં ગીતની કેટલીક પંક્તિઓ મુસ્લિમ સમાજને અસ્વસ્થ કરી શકે છે એવો સંકેત આપવામાં આવ્યો હતો.

PM મોદીની લોકસભામાં એક કલાકની સ્પીચ

8 ડિસેમ્બર 2025ના રોજ પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ લોકસભામાં ‘વંદે માતરમ્’ વિષય પર એક કલાકનું ભાષણ આપ્યું હતું. તેમણે કહ્યું હતું કે ‘વંદે માતરમ્’ અંગ્રેજ શાસન સામે જડબાતોડ જવાબ હતો અને આ નારો આજે પણ પ્રેરણાસ્ત્રોત છે.

પીએમએ કોંગ્રેસ પર આક્ષેપ કરતાં પૂછ્યું હતું કે આ ગીત સાથે દાયકાઓ સુધી અન્યાય કેમ થયો? તેમણે પોતાના ભાષણ દરમિયાન 121 વખત ‘વંદે માતરમ્’ શબ્દનો ઉચ્ચાર કર્યો હતો.

---

‘વંદે માતરમ્’ પર અગાઉનો વિવાદ

ગયા વર્ષે કેટલીક મુસ્લિમ સંસ્થાઓએ ‘વંદે માતરમ્’ના પઠનનો વિરોધ કર્યો હતો. હાલમાં રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે મૂળ છ અંતરામાંથી માત્ર પ્રથમ બે અંતરા જ ગવાય છે. બાકીના ભાગોમાં દુર્ગા સહિત હિંદુ દેવી-દેવતાઓના ઉલ્લેખ છે, જેને લઈને અગાઉથી ચર્ચા અને મતભેદ જોવા મળ્યા છે.

સંસદમાં ચર્ચા દરમિયાન ભાજપના પૂર્વ અધ્યક્ષ જે.પી. નડ્ડાએ જણાવ્યું હતું કે રાષ્ટ્રીય ગીતને પણ રાષ્ટ્રીય ગાન અને રાષ્ટ્રીય ધ્વજ સમાન દરજ્જો મળવો જોઈએ.

---

કેન્દ્રની નવી માર્ગદર્શિકા બાદ ‘વંદે માતરમ્’ ફરી એકવાર રાષ્ટ્રીય અને રાજકીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યું છે. સરકારનો દાવો છે કે આ પગલું ગીતને યોગ્ય સન્માન અને પ્રોટોકોલ આપવા માટે લેવામાં આવ્યું છે, જ્યારે વિરોધ પક્ષ આ મુદ્દે રાજકીય ઉદ્દેશ્યનો આરોપ લગાવી રહ્યો છે.