સ્વિટ્ઝર્લેન્ડના દાવોસમાં ચાલી રહેલા વર્લ્ડ ઈકોનોમિક ફોરમ (WEF)માં ટ્રમ્પ-વિરોધી માહોલ સર્જાયો છે. ફ્રાન્સના રાષ્ટ્રપતિ ઈમેન્યુઅલ મેક્રોને ટ્રમ્પ દ્વારા ટેરિફ લાદવાની નીતિ અને ગ્રીનલેન્ડ પર કબજો કરવાના પ્લાનની ખુલ્લેઆમ ટીકા કરી છે.
કેનેડાના પીએમ માર્ક કાર્નીએ પણ જણાવ્યું કે “અમેરિકાના નેતૃત્વવાળો જૂનો ગ્લોબલ ઓર્ડર હવે ખતમ થઈ ચુક્યો છે અને આપણે એક મોટા પરિવર્તનમાંથી પસાર થઈ રહ્યા છીએ.”
અમેરિકાના નેતૃત્વવાળો ગ્લોબલ ઓર્ડર શું છે?
ગ્લોબલ વર્લ્ડ ઓર્ડર એવી આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા છે, જેમાં સમગ્ર વિશ્વની રાજનીતિ, આર્થિક અને સૈન્ય બાબતોનું માળખું નક્કી થાય છે. ‘ચૈથમ હાઉસ’ અનુસાર, આ વર્લ્ડ ઓર્ડર ત્રણ બાબતો પર આધારિત છે: નિયમો અને કાયદાનું શાસન, વેપાર, અને દેશોનો પરસ્પર સહયોગ.
1945 પછી, બીજું વિશ્વયુદ્ધ બંધ થયા પછી, અમેરિકાએ આ વૈશ્વિક વ્યવસ્થા શરૂ કરી અને પોતાને લીડર બનાવ્યું. આજે અમેરિકાનું નેતૃત્વ ચાર મુખ્ય કારણોસર મજબૂત છે:
- સૈન્ય શક્તિ: 2024માં SIPRI મુજબ અમેરિકાનું સંરક્ષણ બજેટ 877 બિલિયન ડોલર છે અને તેના 750થી વધુ મિલિટરી બેઝ વિશ્વભરમાં ફેલાયેલા છે. તે NATOનું નેતૃત્વ કરે છે.
- આર્થિક વર્ચસ્વ: અમેરિકાની GDP 27 ટ્રિલિયન ડોલર છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય પેમેન્ટના 88% ડોલરમાં થાય છે.
- ઐલ નિયંત્રણ: અમેરિકાને મિડલ ઇસ્ટના તેલ સ્રોતો પર મહત્વપૂર્ણ નિયંત્રણ છે, જેમાં સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ મહત્વનો છે.
- ટેકનોલોજી અને રિસર્ચ: એપલ, ગૂગલ, માઈક્રોસોફ્ટ, એમેઝોન, મેટા જેવી ટોચની ટેક કંપનીઓ અમેરિકામાં સ્થિત છે.
ટ્રમ્પના કારણે વર્લ્ડ ઓર્ડર બદલાવાનો શું સંકેત?
ટ્રમ્પની ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’ પોલિસી હેઠળ, 90થી વધુ દેશો પર ટેરિફ લાગ્યા, યુનાઇટેડ નેશન્સ અને WTOને ફંડિંગ ઘટાડી, અને વૈશ્વિક આર્થિક વ્યવસ્થા પર કબજો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.
ગ્રિનલેન્ડમાં ‘ગોલ્ડન ડોમ’ મિસાઇલ ડિફેન્સ સિસ્ટમ લગાવવાની તક સાથે, ટ્રમ્પની નીતિઓ યુરોપિયન દેશો અને NATO માટે આંચકોરૂપ બની છે. આથી વેસ્ટર્ન અલાયન્સ નબળું પડ્યું છે.
ચીન અને રશિયાને આ પરિસ્થિતિનો લાભ મળ્યો છે. તેઓ નવા ગઠબંધન અને વૈશ્વિક શક્તિ માટે પોતાનું સ્થાન મજબૂત કરી રહ્યા છે.
નવા વિશ્વમાં કોનો પ્રભાવ વધશે?
- ચીન:
- બીજું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર (GDP 19.40 ટ્રિલિયન ડોલર)
- 20 લાખ સૈનિકો સાથે વ્યૂહાત્મક વિસ્તરણ
- કોલસો અને સોલર એનર્જીમાં મજબૂત સ્થિતિ
- રશિયા:
- મજબૂત સૈન્ય અને ઊર્જા સપ્લાયર
- યુક્રેન પર જંગ અને આર્થિક પ્રતિબંધો છે, છતાં ગ્લોબલ અસરકારી
- યુરોપિયન યુનિયન:
- વિશ્વનું સૌથી મોટું બજાર અને 20 ટ્રિલિયન ડોલરની અર્થતંત્ર
- પોતાની રણનીતિક સ્વાયત્તતા પર ભાર
વર્લ્ડ ઓર્ડર તૂટી જાય તો શું થશે?
1945માં સ્થિર ‘રૂલ-બેઝ્ડ ઓર્ડર’ હવે વિખરી રહ્યો છે. મહામારી, AI હથિયારો, અને સાયબર હુમલામાં દેશો પરસ્પર સહયોગ ઓછો કરી રહ્યા છે. પરિણામે આગામી ગ્લોબલ સિસ્ટમ વિવાદિત અને અસ્થિર બનશે, નવા યુદ્ધ અને અराजકતાની સંભાવના સાથે.
ભારત માટે તકો અને પડકારો
ભારતની વિદેશ નીતિ ‘બિન-જોડાણવાદ’ પર આધારિત છે. વર્લ્ડ ઓર્ડરમાં ફેરફારથી:
- પ્રતિકૂળ: ચીનનું ઉદય, નવા ગઠબંધન, સુરક્ષા અને વેપાર પડકાર
- અવસર: BRICS, ASEAN, EU સાથે વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક સંતુલન
- વિશેષ: અમેરિકા સાથે વેપાર (~11 લાખ કરોડ રૂપિયાનો 2024-25માં) જાળવવો મહત્વપૂર્ણ
પ્રોફેસર મેટિયાસ સ્પેક્ટર અનુસાર, ભારત અને ગ્લોબલ સાઉથ દેશો પોતાની સાર્વભૌમતા માટે ‘હેજિંગ’ રાજનીતિ અપનાવશે, જેમાં કોઈ વિશાળ ગઠબંધનનો ભાગ ન બને.
ટ્રમ્પની નીતિઓ અને વૈશ્વિક તાકાતમાં ફેરફાર વિશ્વને એક નવા, વિવાદાસ્પદ અને બહુ-કેન્દ્રિત ગ્લોબલ ઓર્ડર તરફ લઈ જઈ રહ્યા છે. વિશ્વમાં હવે અમેરિકા-સુપરપાવરનું એકહથ્થુ પ્રભુત્વ નહીં રહી, અને ચીન, રશિયા, યુરોપ અને ભારત જેવા ખેલાડીઓનું પ્રભાવ વધશે.
તમામ લેટેસ્ટ ન્યૂઝના અપડેટ્સ સીધા તમારા મોબાઈલ પર મેળવવા માટે, નીચે આપેલા બટન પર ક્લિક કરીને અમારા વોટ્સએપ ગ્રુપમાં જોડાઓ.
Join WhatsApp Group
