હેલી ગુબ્બી જ્વાળામુખીનો રહસ્ય: 12 હજાર વર્ષ પછી સક્રિયતા શા માટે? વૈજ્ઞાનિકો ઊંડી તપાસમાં

ઇથિયોપિયાના અફાર રિફ્ટ વિસ્તારમાં આવેલો હેલી ગુબ્બી જ્વાળામુખી, 12 હજાર વર્ષ સુધી સંપૂર્ણ શાંત રહ્યા પછી અચાનક સક્રિય થયો છે. આ વિસ્તાર પૃથ્વીની ટેક્ટોનિક પ્લેટો સતત અલગ થઈ રહ્યા હોય એવો રિફ્ટ ઝોન છે, જ્યાં જમીન હેઠળ મેગ્માની હલચલ સામાન્ય રીતે બહુ ઊંડી અને જટિલ હોય છે. આ જ કારણોસર અહીંના અન્ય જ્વાળામુખી—ખાસ કરીને એર્ટા એલે—પહેલેથી જ સતત મોનિટરિંગ હેઠળ રાખવામાં આવે છે.

પરંતુ હેલી ગુબ્બીની અચાનક સક્રિયતા હવે વૈજ્ઞાનિકો માટે મોટું રહસ્ય બની છે. નિષ્ણાતો માને છે કે જમીનની અંદર મેગ્મા ચેમ્બરોમાં મોટા ફેરફારો થયા હોવાની શક્યતા છે, જે પૃથ્વીના આંતરિક પ્રક્રિયાઓ વિશે નવા સંકેતો આપી શકે છે.

🌍 આંતરરાષ્ટ્રીય રડાર અને ઉપગ્રહોની ભૂમિકા

જ્વાળામુખી ફાટ્યા પછી તેનું રાખનું વાદળ હજારો કિલોમીટર સુધી પહોંચી શકે છે. તેથી અનેક દેશોની એજન્સીઓ અને ઉપગ્રહ સિસ્ટમો મળીને રાખના પ્લુમનું ટ્રેકિંગ કરી રહી છે.
આ ઘટનાએ ફરી એક વાર બતાવ્યું કે સરહદ પારથી આવતી રાખ અંગે ટાઈમલી ચેતવણીઓ કેટલી મહત્વપૂર્ણ છે, ખાસ કરીને હવાઈ મુસાફરી માટે.

જ્વાળામુખી ફાટવાની 5 સ્ટેપ પ્રક્રિયા

સ્ટેપ	પ્રક્રિયા શું થાય છે?	મુખ્ય કારણ / અસર
સ્ટેપ 1	ટેકટોનિક પ્લેટોની ચળવળને કારણે પૃથ્વીના નીચેનો ખડકનો સ્તર તૂટે છે અને પિગળવા લાગે છે	ગરમાવો વધે છે → મેગ્મા બને છે
સ્ટેપ 2	પિગળેલો મેગ્મા ખડકના ફાટેલા ભાગોમાં વરાણ અને વાયુ સાથે ઉપર ચડે છે	મેગ્મા દબાણ પેદા કરે છે
સ્ટેપ 3	મેગ્મા રિઝર્વોઈરમાં ભેગું થાય છે, 1300°C જેટલા તાપમાને સંગ્રહિત રહે છે	વધેલું દબાણ ધીમે–ધીમે વધી જાય છે
સ્ટેપ 4	મેગ્મા ઉપર તરફ ધકેલાય છે, જમીનની સપાટી ફૂલવા લાગે છે	પૃથ્વીની સપાટી પર ભંગાણ (ક્રેક્સ) પેદા થાય છે
સ્ટેપ 5	દબાણ અતિ વધે ત્યારે મેગ્મા ફાટી નીકળે છે અને લાવા, રાખ, વાયુઓ બહાર ફેંકાય છે	જ્વાળામુખી વિસ્ફોટ બને છે

🔬 વિજ્ઞાનીઓ માટે વિશેષ અભ્યાસસ્થળ

આ દુર્લભ વિસ્ફોટ પછી હેલી ગુબ્બી હવે geologists અને volcanologists માટે ભવિષ્યના અભ્યાસનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયો છે.
વિજ્ઞાનીઓ ખાસ કરીને નીચેની બાબતો સમજવાના પ્રયાસમાં છે:

• હજારો વર્ષ શાંત રહ્યા પછી આ જ્વાળામુખી અચાનક કેમ સક્રિય થયો?
• રિફ્ટ ઝોનના શીલ્ડ જ્વાળામુખીનું વર્તન કઈ રીતે બદલાય છે?
• ભવિષ્યમાં આવા વિસ્તારોમાં વિસ્ફોટના પેટર્ન શું હોઈ શકે?

આ પ્રકારના અભ્યાસો પૃથ્વીના આંતરિક ભાગમાં થતી ઊર્જા ગતિશીલતા સમજવામાં મહત્ત્વનું યોગદાન આપે છે.

🌋 દુનિયાભરમાં કેટલા પ્રકારના જ્વાળામુખી હોય છે?

વિશ્વમાં હાલમાં જમીન પર આશરે 1600 સક્રિય જ્વાળામુખી છે. તેમનાં આકાર અને વર્તનના આધારે 4 મુખ્ય કેટેગરીમાં વહેંચવામાં આવે છે:

1) શીલ્ડ જ્વાળામુખી

• સૌથી મોટા અને સપાટ આકારના
• લાવા પાતળો અને ઓછી ચીકાશવાળો
• ધીમે ધીમે વર્ષો સુધી વહેતો રહે
• ઉદાહરણ: મૌના લોઆ (હવાઈ) — દુનિયાનું સૌથી મોટું સક્રિય જ્વાળામુખી

2) કોમ્પોઝિટ / સ્ટ્રેટો જ્વાળામુખી

• ઊંચાઈ: 5 કિમી સુધી
• અણીદાર, ઊભા શિખર
• ગાઢ લાવા + જોરદાર વિસ્ફોટ
• ઉદાહરણ: સેમેરુ (ઇન્ડોનેશિયા), માઉન્ટ ફુજી (જાપાન), માઉન્ટ રેનિયર (અમેરિકા)

3) સિંડર કોન જ્વાળામુખી

• સૌથી નાના: 400 મીટર સુધી
• એક જ વેન્ટમાંથી લાવાનું ઉગ્ર ઉછાળું
• ઉદાહરણ: પેરાકુટિન (મેક્સિકો) — ખેડૂતના ખેતરમાં બન્યો અને 9 મહીને 400 મીટર ઊંચો!

4) લાવા ડોમ જ્વાળામુખી

• ગોળ ગુંબજ જેવો આકાર
• લાવા બહુ ચીકણો—વહે નહીં, વેન્ટ પર જમા થાય
• ઉદાહરણ: ઉન્ઝેન (જાપાન)