પુતિન-જિનપિંગની ગુપ્ત ગેમથી દુનિયામાં ખળભળાટ, ભારત માટે વધ્યું સૌથી મોટું જિયોપોલિટિકલ ટેન્શન

દુનિયામાં અત્યારે ભૌગોલિક રાજકારણનો સૌથી ખતરનાક ખેલ ચાલી રહ્યો છે. એક બાજુ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ ચરમસીમાએ છે, તો બીજી બાજુ યુક્રેન યુદ્ધે રશિયાને આર્થિક અને લશ્કરી રીતે ભારે દબાણમાં મૂકી દીધું છે. આ તમામ ઉથલપાથલ વચ્ચે રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ Vladimir Putin અચાનક ચીન પહોંચ્યા છે. સામાન્ય રાજકીય મુલાકાત તરીકે જોવામાં આવી રહેલી આ યાત્રા હકીકતમાં દુનિયાના શક્તિ સંતુલનને બદલી નાખે એવી મોટી ચાલ માનવામાં આવી રહી છે.

થોડા દિવસ પહેલાં જ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ Donald Trump પણ ચીનની મુલાકાતે ગયા હતા. હવે એક જ મહિનામાં અમેરિકા અને રશિયા જેવા બે પ્રતિસ્પર્ધી દેશોના નેતાઓનું બેઇજિંગમાં હાજર રહેવું વૈશ્વિક રાજકારણ માટે મોટો સંકેત છે. પુતિન એકલા નથી ગયા, તેમની સાથે પાંચ ડેપ્યુટી પ્રધાનમંત્રીઓ અને આઠ મોટા મંત્રીઓની ટીમ પણ ગઈ છે. આ દર્શાવે છે કે ચીન સાથે માત્ર રાજકીય નહીં પરંતુ આર્થિક, ટેક્નોલોજી અને સુરક્ષા ક્ષેત્રે પણ કોઈ મોટી ડીલ તૈયાર થઈ રહી છે.

યુક્રેન યુદ્ધે રશિયાની કમર તોડી

યુક્રેને છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં રશિયાના ઓઈલ ડેપો, રિફાઈનરી અને સૈન્ય ઠેકાણાઓ પર સતત ડ્રોન હુમલા કર્યા છે. મોસ્કો અને રિયાઝાન જેવી મહત્વપૂર્ણ રિફાઈનરીઓ પર હુમલાઓ બાદ આગ લાગી હતી અને ઉત્પાદન રોકવું પડ્યું હતું. AI આધારિત હોર્નેટ ડ્રોન અને લાંબા અંતરના મિસાઈલ હુમલાઓએ રશિયાની એર ડિફેન્સ સિસ્ટમની નબળાઈ ખુલ્લી પાડી છે.

પરિસ્થિતિ એટલી ગંભીર બની ગઈ છે કે 2007 પછી પહેલીવાર રશિયાની વિક્ટરી ડે પરેડમાં મહાકાય ટેન્કો જોવા મળી નહોતી. આ સંકેત આપે છે કે યુદ્ધે રશિયાના સૈન્ય સંસાધનો પર ભારે અસર કરી છે.

પુતિનને ચીનની જરૂર કેમ પડી?

રશિયાની અર્થવ્યવસ્થા મોટાભાગે ઓઈલ અને ગેસ નિકાસ પર આધારિત છે. પશ્ચિમી પ્રતિબંધો અને યુક્રેનના હુમલાઓ બાદ રશિયા માટે નવા સ્પેરપાર્ટ્સ, સેમિકન્ડક્ટર અને ટેક્નોલોજી મેળવવી મુશ્કેલ બની ગઈ છે. એવામાં પુતિન હવે સીધા Xi Jinping પાસે મદદ માટે પહોંચ્યા છે.

પુતિનની ચીન મુલાકાત પાછળના મુખ્ય હેતુઓ:

• લાંબા ગાળાની આર્થિક મદદ મેળવવી
• સસ્તું રશિયન તેલ સતત ચીનને વેચવું
• એન્ટી-ડ્રોન અને ડિફેન્સ ટેક્નોલોજી મેળવવી
• સેમિકન્ડક્ટર અને ચિપ્સની સપ્લાય સુનિશ્ચિત કરવી
• પશ્ચિમી પ્રતિબંધો સામે વૈકલ્પિક નાણાકીય સિસ્ટમ ઉભી કરવી

ચીન-રશિયાની બંધ બારણે ગુપ્ત ડીલ

આ મુલાકાત દરમિયાન થયેલી ચર્ચાઓ હવે દુનિયાભરમાં ચર્ચાનો વિષય બની ગઈ છે. અહેવાલો મુજબ બંને દેશો ઊર્જા સુરક્ષા, ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર, બેંકિંગ સિસ્ટમ અને ડી-ડોલરાઈઝેશન જેવા મુદ્દાઓ પર મોટી ગેમ રમી રહ્યા છે.

મુખ્ય મુદ્દાઓ:

• ઊર્જા અને ગેસ પ્રોજેક્ટમાં ભાગીદારી
• બંને દેશોની બેંકિંગ સિસ્ટમનું સીધું જોડાણ
• હથિયારો અને ટેક્નોલોજીનું સંયુક્ત ઉત્પાદન
• યુક્રેન અને ઈરાન મુદ્દે વૈકલ્પિક કૂટનીતિ
• લોકલ કરન્સીમાં વેપાર વધારવાનો નિર્ણય

ચીન હવે સસ્તા ભાવે રશિયન ઓઈલ અને ગેસ ખરીદીને પોતાની ઊર્જા સુરક્ષા મજબૂત કરી રહ્યું છે, જ્યારે રશિયા માટે ચીન જીવનરક્ષક બની ગયું છે.

ચીન આર્થિક મહાસત્તા, રશિયા પરમાણુ શક્તિ

જો અર્થતંત્રની વાત કરીએ તો ચીન આજે દુનિયાની સૌથી મોટી આર્થિક શક્તિઓમાં સામેલ છે. ચીનની GDP લગભગ 18-19 ટ્રિલિયન ડોલર છે, જ્યારે રશિયાની GDP માત્ર 2 ટ્રિલિયન ડોલર આસપાસ છે.

પરંતુ સૈન્ય ક્ષેત્રે રશિયા હજુ પણ ભારે છે:

• રશિયા પાસે 5,500થી વધુ પરમાણુ બોમ્બ
• ચીન પાસે અંદાજે 500-600 પરમાણુ હથિયાર
• ચીન પાસે દુનિયાની સૌથી મોટી નેવીમાંની એક
• રશિયા પાસે દુનિયાનો સૌથી મોટો ટેન્ક બળ

આથી ચીનનો પૈસો અને રશિયાની સૈન્ય તાકાત મળીને એક ખતરનાક ગઠબંધન બની રહ્યું છે.

ભારત માટે કેમ વધ્યું ટેન્શન?

ભારત માટે આ સમગ્ર પરિસ્થિતિ સૌથી મોટું જિયોપોલિટિકલ ચેલેન્જ બની શકે છે. કારણ કે રશિયા વર્ષો સુધી ભારતનો સૌથી વિશ્વસનીય રક્ષણ સાથી રહ્યો છે, જ્યારે ચીન ભારતનો મુખ્ય વ્યૂહાત્મક પ્રતિસ્પર્ધી છે.

ગલવાનથી લઈને અરુણાચલ સુધી સરહદ પર તણાવ યથાવત છે. હવે જો રશિયા ચીન પર આર્થિક રીતે સંપૂર્ણ નિર્ભર બની જાય, તો ભવિષ્યમાં ભારત માટે મુશ્કેલીઓ વધી શકે છે.

મુખ્ય ચિંતાઓ:

• રશિયન સૈન્ય ટેક્નોલોજી ચીન સુધી પહોંચી શકે
• યુદ્ધ સમયે રશિયા ભારતને સ્પેરપાર્ટ આપવાનું ધીમું કરી શકે
• ચીનના દબાણ હેઠળ રશિયા તટસ્થ રહી શકે
• એશિયામાં ચીનનું પ્રભુત્વ વધુ મજબૂત બની શકે

છતાં ભારતને હાલ ફાયદો પણ થઈ રહ્યો છે

આ સમગ્ર સંકટ વચ્ચે ભારતે બહુ જ સંતુલિત અને સ્માર્ટ વિદેશ નીતિ અપનાવી છે.

ભારતને મળતા હાલના ફાયદા:

• રશિયા પાસેથી સસ્તું ક્રૂડ ઓઈલ
• સસ્તા ખાતર અને ઊર્જા સુરક્ષા
• રિફાઈનિંગ બાદ યુરોપમાં ઓઈલ નિકાસથી નફો
• વૈશ્વિક કંપનીઓનું ભારત તરફ વધતું રોકાણ

ભારત એક સાથે અમેરિકા, યુરોપ, રશિયા અને મધ્યપૂર્વ સાથે સંબંધો જાળવી રાખીને મલ્ટી-એલાઈનમેન્ટની નીતિ પર કામ કરી રહ્યું છે.

અમેરિકાના દબદબાને ખુલ્લી ચેલેન્જ

ચીન અને રશિયા હવે ખુલ્લેઆમ અમેરિકન ડોલર આધારિત વૈશ્વિક સિસ્ટમને પડકાર આપી રહ્યા છે. બંને દેશો વચ્ચે હવે 70%થી વધુ વેપાર લોકલ કરન્સીમાં થઈ રહ્યો છે.

તેમનો મુખ્ય પ્લાન:

• અમેરિકન ડોલરની દાદાગીરી ઘટાડવી
• BRICS અને SCOને મજબૂત બનાવવું
• પશ્ચિમી પ્રતિબંધો સામે વૈકલ્પિક નાણાકીય વ્યવસ્થા ઊભી કરવી
• એશિયામાં ચીનનું પ્રભુત્વ વધારવું

આ સમગ્ર ગેમથી સ્પષ્ટ થઈ રહ્યું છે કે દુનિયા હવે એકધ્રુવી નહીં પરંતુ બહુધ્રુવી (Multi-polar) વ્યવસ્થાની તરફ વધી રહી છે.

પુતિનની આ ચીન મુલાકાત માત્ર રાજકીય ઇવેન્ટ નથી, પરંતુ 21મી સદીના નવા વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલનની શરૂઆત છે. એક તરફ યુદ્ધથી નબળું પડતું રશિયા છે, તો બીજી તરફ આર્થિક અને ટેક્નોલોજીકલ રીતે મજબૂત ચીન છે. આ બંને દેશોનું વધતું ગઠબંધન અમેરિકાને ખુલ્લી ચેલેન્જ આપે છે, જ્યારે ભારત માટે ભવિષ્યમાં સૌથી મોટો વ્યૂહાત્મક પડકાર બની શકે છે.

હવે સવાલ એ નથી કે દુનિયામાં સૌથી શક્તિશાળી દેશ કોણ છે. સવાલ એ છે કે આગામી દાયકામાં દુનિયાનું રાજકારણ કયા બે દેશોના ઈશારે ચાલશે.