નરવણેના પુસ્તકથી શરૂ થયેલો વિવાદ: નહેરુ યુગથી મોદી સરકાર સુધી કેમ સરકાર–સેના વચ્ચે તણાવ રહ્યો છે?

આ સમયે દેશની રાજનીતિમાં સૌથી વધુ ચર્ચાનો વિષય બની ગયો છે ઈન્ડિયન આર્મીના પૂર્વ ચીફ ઓફ સ્ટાફ જનરલ એમ.એમ. નરવણેનું અપ્રકાશિત પુસ્તક ‘ફોર સ્ટાર્સ ઓફ ડેસ્ટીની’. રાહુલ ગાંધીએ આ પુસ્તકનો મુદ્દો સંસદમાં ઉઠાવતા જ રાજકીય ઘમાસાણ સર્જાયું. રક્ષામંત્રી રાજનાથ સિંહ અને ગૃહમંત્રી અમિત શાહે આ આરોપોનો કડક વિરોધ કર્યો. એક પુસ્તકને લઈને આટલો હોબાળો કેમ? એ પ્રશ્ન હવે જનતાના મનમાં ઊભો થયો છે.

જનરલ નરવણેનું પુસ્તક હજી સુધી પ્રકાશિત થયું નથી. રાહુલ ગાંધીનો આરોપ છે કે મોદી સરકાર જાણબૂઝીને આ પુસ્તક બહાર આવવા દેતી નથી. જોકે ‘કાંરવા’ નામના મેગેઝિને જનરલ નરવણે સાથે વાતચીત કરીને પુસ્તકનો સાર પ્રકાશિત કર્યો છે. તેમાં નરવણેએ ડોકલામ વિવાદ દરમિયાન મોદી સરકારની ભૂમિકા પર સવાલ ઉઠાવ્યા હોવાનું સામે આવ્યું છે.

આ મુદ્દા બાદ પૂર્વ આર્મી ચીફ અને કેન્દ્ર સરકાર આમને-સામને આવી ગયા છે. જોકે આ પહેલી વાર નથી. ભારતના ઇતિહાસમાં સરકાર અને સેનાના સંબંધોમાં અનેક વખત મતભેદ અને મનભેદ જોવા મળ્યા છે.

---

જનરલ કરિયપ્પાથી શરૂ થયેલી કડવાશ

આઝાદી પછી ભારતના પહેલા આર્મી ચીફ બનેલા જનરલ કે.એમ. કરિયપ્પાએ નીતિગત મુદ્દાઓ પર ખુલ્લેઆમ અભિપ્રાય આપવાનું શરૂ કર્યું હતું. તેમના નિવેદનોથી વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ નારાજ થયા હતા. નહેરુને ભય હતો કે નિવૃત્તિ પછી કરિયપ્પા રાજકારણમાં પ્રવેશ કરશે, એટલે તેમને ઓસ્ટ્રેલિયામાં હાઈકમિશનર બનાવી દીધા. આ ઘટના સરકાર–સેના સંબંધોમાં પ્રથમ મોટા તણાવ તરીકે જોવામાં આવે છે.

---

જનરલ થિમૈયાનું રાજીનામું અને ‘ટેમ્પરામેન્ટલ મતભેદ’

1959માં આર્મી ચીફ જનરલ થિમૈયાએ રક્ષામંત્રી વી.કે. કૃષ્ણ મેનન સાથેના મતભેદોને કારણે રાજીનામું આપ્યું. ચીન સામે વધતા ખતરા વચ્ચે થિમૈયાએ પાકિસ્તાન સાથે નજીક આવવાની સલાહ આપી હતી, જે નહેરુએ સ્વીકારી નહોતી. સંસદમાં આ મુદ્દે ચર્ચા થતાં નહેરુએ માત્ર બે શબ્દોમાં જવાબ આપ્યો— ‘ટેમ્પરામેન્ટલ મતભેદ’.

---

માણેક શો, કૃષ્ણ મેનન અને પ્રમોશન વિવાદ

રક્ષામંત્રી કૃષ્ણ મેનન અને મેજર જનરલ સેમ માણેક શો વચ્ચે પણ તણાવ રહ્યો હતો. મેનનને આપેલા સ્પષ્ટ જવાબના કારણે માણેક શોને તપાસનો સામનો કરવો પડ્યો. ત્યારબાદ સિનિયોરિટી હોવા છતાં કેટલાક અધિકારીઓને આર્મી ચીફનું પદ ન મળવું, સરકાર અને સેનાની વચ્ચેના અંતરનું ઉદાહરણ બન્યું.

---

1971 યુદ્ધ પછી CDS પદનો વિવાદ

1971ના યુદ્ધ બાદ ઈન્દિરા ગાંધીએ ચીફ ઓફ ડિફેન્સ સ્ટાફ (CDS) પદ બનાવવાની તૈયારી કરી હતી. જનરલ સેમ માણેક શોએ આ પદ માટે દાવો કર્યો, પરંતુ એર ચીફ માર્શલ પી.સી. લાલના વિરોધ બાદ આ વિચાર આગળ વધ્યો નહીં. નેતાઓને ડર હતો કે સેનાને વધુ રાજકીય શક્તિ મળશે.

---

એડમિરલ વિષ્ણુ ભાગવત અને વાજપેયી સરકાર

1998માં વાજપેયી સરકારએ નેવી ચીફ એડમિરલ વિષ્ણુ ભાગવતને પદ પરથી હટાવી દીધા. ભાગવતે વાઇસ એડમિરલની નિમણૂકનો વિરોધ કર્યો હતો અને બાદમાં પોતાના પુસ્તકમાં રક્ષામંત્રી જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિસ વિરુદ્ધ ગંભીર આરોપો લગાવ્યા હતા. આ વિવાદ બાદ સરકાર સંકટમાં આવી અને જયલલિતાએ એનડીએ સરકારનો ટેકો પાછો ખેંચ્યો.

---

જનરલ વી.કે. સિંહનો કેસ અને રાજકારણમાં પ્રવેશ

2012માં આર્મી ચીફ જનરલ વી.કે. સિંહના જન્મતારીખના વિવાદે સરકાર અને સેનાને સામસામે લાવી દીધા. નિવૃત્તિ બાદ તેઓ ભાજપમાં જોડાયા અને મોદી સરકારમાં મંત્રી બન્યા. હાલમાં તેઓ મિઝોરમના રાજ્યપાલ છે.

---

1965 યુદ્ધ અને ખોટી સલાહ

1965ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ દરમિયાન આર્મી ચીફ જનરલ જે.એન. ચૌધરીએ વડાપ્રધાન લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીને ખોટી માહિતી આપ્યાનો આરોપ છે. તેના આધારે ભારતે યુદ્ધવિરામ સ્વીકાર્યો, જેને ઘણા રક્ષણ વિશેષજ્ઞો મોટી ભૂલ ગણાવે છે.

---

રાજીવ ગાંધી અને જનરલ સુંદરજી

ઓપરેશન બ્લૂ સ્ટાર અને શ્રીલંકામાં LTTE સામેના ઓપરેશનમાં નિષ્ફળતાઓ બાદ જનરલ કે. સુંદરજીએ રાજીવ ગાંધીનો વિશ્વાસ ગુમાવ્યો. આ ઘટનાએ સરકાર અને સેનાના સંબંધોમાં વધુ તણાવ ઊભો કર્યો.

---

સિયાચીન મુદ્દે સેના સામે સરકાર

મનમોહન સિંહના કાર્યકાળ દરમિયાન સિયાચીનમાંથી સૈનિકો પાછા ખેંચવાની યોજના હતી, પરંતુ સેનાના વિરોધને કારણે આ નિર્ણય અટકી ગયો. આ ઘટનાએ સ્પષ્ટ કરી દીધું કે વ્યૂહાત્મક મુદ્દાઓ પર સરકાર અને સેનાની દૃષ્ટિ ઘણીવાર અલગ રહી છે.

---

નિષ્કર્ષ

જનરલ નરવણેના પુસ્તકને લઈને થયેલો વિવાદ કોઈ એક સરકાર કે એક વ્યક્તિ પૂરતો નથી. નહેરુ યુગથી લઈને આજ સુધી, ભારતના ઈતિહાસમાં સરકાર અને સેનાના સંબંધોમાં અનેક વખત તણાવ જોવા મળ્યો છે. નરવણેનું પુસ્તક એ લાંબી કડીનું તાજું ઉદાહરણ બની ગયું છે.