મોદી-પુતિન સમિટ: વૈશ્વિક તણાવ વચ્ચે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી મજબૂત બનશે

પશ્ચિમના દબાણ વચ્ચે પુતિનનો ભારત પ્રવાસ શરૂ: રશિયાના 3 મુદ્દાના એજન્ડા અને ભારત માટે તક કે પડકાર?

અમેરિકા અને યુરોપિયન દેશો રશિયાની વિરુદ્ધ લાઇન પર ઊભા છે ત્યારે રશિયન રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન બે દિવસના ભારત પ્રવાસે આવ્યા છે. રશિયાએ સાફ કહી દીધું છે કે ચીનની જેમ તે ભારતમાં પણ ‘સીમાઓથી પરે સંબંધો’ બનાવવા તૈયાર છે અને આ માટે 3 મુદ્દાનો એજન્ડા પણ જાહેર કર્યો છે.

આ મુલાકાત ભારત માટે વ્યૂહાત્મક તક છે કે અમેરિકાને નારાજ કરીને નવું જોખમ—એવા અનેક પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. ચાલો, મુખ્ય મુદ્દાઓ સમજીએ…

રશિયાનું 3 મુદ્દાનું એજન્ડા ભારત માટે શું છે?

રશિયન રાષ્ટ્રપતિની ઓફિસ ‘ક્રેમલિન’એ 2 ડિસેમ્બરે ત્રણ સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યા:

1) ભારત સાથે ‘સીમાઓથી પરે’ સંબંધો

• રશિયા કહે છે કે ચીનની જેમ જ ભારત સાથે પણ નો-લિમિટ્સ પાર્ટનરશિપ માટે તે તૈયાર છે.
• હવે એ ભારત પર છે કે તે કેટલી હદ સુધી આગળ વધવા તૈયાર છે.

2) ત્રીજા દેશના દબાણથી મુક્ત સંબંધો

• રશિયા માને છે કે ભારતમાં અમેરિકાનું દબાણ છે.
• મોસ્કો ઇચ્છે છે કે ભારત-રશિયા સંબંધો પર કોઈ ત્રીજા દેશ—ખાસ કરીને અમેરિકા—નો પ્રભાવ ન પડે.

3) વેપાર 2030 સુધીમાં 100 અબજ ડોલર સુધી

• રશિયા કહે છે કે કેટલીક તાકતો ભારત-રશિયા વેપારમાં અવરોધ ઉભો કરી રહી છે.
• તેમ છતાં 5 વર્ષમાં વેપારને 100 અબજ ડોલર સુધી લઈ જવાનો લક્ષ્ય છે.

શું ભારત ‘નો-લિમિટ્સ પાર્ટનરશિપ’ કરી શકે?

નો-લિમિટ્સ પાર્ટનરશિપનો અર્થ:

• એકબીજાની વિરુદ્ધ કોઈ પોલિસી ન બનાવવી
• વૈશ્વિક મંચ પર હંમેશા એકબીજાને સપોર્ટ
• સૈન્ય અને આર્થિક ક્ષેત્રે અશરતી સહકાર
• કોઈ દબાણ વિના મોટી મદદ

નિષ્ણાતોના મતે,

• આવી ભાગીદારી કરવાનો અર્થ અમેરિકા-યુરોપની સામે ઊભા રહેવું બની શકે છે.
• ભારત ક્યારેય એવા બ્લોકમાં જોડાવું માગતું નથી.
• ભારત ‘સ્ટ્રેટેજિક ઓટોનોમી’નો માર્ગ જ અપનાવશે.

અમેરિકા–યુરોપની ચિંતા અને દબાણ

ટ્રમ્પ પ્રશાસન રશિયા પર કડક છે અને રશિયા સાથે વેપાર કરતી દેશોને શિસ્તમાં લાવવા માટે:

• ભારત પર 50% ટેરિફ
• રશિયન તેલ ખરીદવા પર દબાણ
• ઊર્જા આયાત પર નવા પ્રતિબંધોની યોજના

વિધેશ નીતિના નિષ્ણાતો કહે છે કે પુતિનની મેજબાની કરીને ભારત બતાવી રહ્યું છે કે તે કોઈના દબાણમાં નથી આવતું.

પરંતુ રશિયા–ભારત વેપાર માત્ર સરકારો વચ્ચે નથી—પ્રાઈવેટ કંપનીઓ સામેલ છે અને તેઓ ટેરિફ વધી જાય તો વેપાર ઘટાડી શકે છે.

2030 સુધીમાં 100 અબજ ડોલર વેપાર શક્ય છે?

હાલની સ્થિતિ

• 2021-22: 13.1 અબજ ડોલર
• 2024-25માં અંદાજ: 68.7 અબજ ડોલર

વર્ષ	ભારત–રશિયા વેપાર (અબજ ડોલરમાં)

2020-21

8.1

2021-22

13.1

2022-23

49.4

2023-24

65.7

2024-25

68.7

મોટી પડકાર

• વેપારનો ગુણોત્તર 13:1
• ભારત 63.8 અબજ ડોલર આયાત કરે છે
• માત્ર 4.8 અબજ ડોલર નિકાસ

જો FTA, દવા-સૈન્ય-તેલ ક્ષેત્રે વધારો થાય તો 100 અબજનો આંકડો વાસ્તવિક બની શકે છે.
પરંતુ જો તેલનો વેપાર ઘટે તો લક્ષ્ય મુશ્કેલ.

રશિયા ભારત પર એટલું ફોકસ શા માટે કરી રહ્યું છે?

• ચીન પર વધતી નિર્ભરતાને સંતુલિત કરવા
• યુરોપની જગ્યાએ એશિયા-યુરેશિયા પર ફોકસ
• નવા વૈશ્વિક બ્લોકમાં ભારતનું વધતું મહત્વ
• ભારત ચીનને કાઉન્ટર કરી શકે—રશિયા માટે વ્યૂહાત્મક રીતે યોગ્ય

પુતિન બતાવવા માગે છે કે રશિયા માત્ર ચીન પર આધારિત નથી.

પુતિનનો પ્રવાસ: ભારત માટે તક કે મુસીબત?

તક:

• ભારતની વિદેશ નીતિની સ્વતંત્રતાનો સંદેશ
• રશિયા સાથેની વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી મજબૂત
• પશ્ચિમ દેશોને સંકેત—ભારત દબાણમાં નહીં આવે
• રક્ષણ, ઊર્જા અને વેપારમાં નવા કરાર

મુસીબત?

• કેટલાક પશ્ચિમી દેશોની નારાજગી
• ટ્રમ્પના ટેરિફ અને સેંક્શનની શક્યતા
• પ્રાઈવેટ વેપારમાં અવરોધ

પરંતુ નિષ્ણાતો માને છે કે ભારતને ઘણું નુકસાન નહીં થાય, કારણ કે પશ્ચિમ પણ ભારતને ગુમાવવા નહોતો માગતો.

નિષ્કર્ષ

પુતિનનો ભારત પ્રવાસ માત્ર રાજદ્વારી મુલાકાત નહીં પરંતુ વૈશ્વિક રાજકીય સંદેશ છે.
ભારત–રશિયા સંબંધો નવા તબક્કામાં પ્રવેશી રહ્યા છે, જ્યાં ભારત પોતાની સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ ચાલુ રાખીને પશ્ચિમ અને રશિયા—બન્ને સાથે તુલનાત્મક સંતુલન જાળવી રાખશે.