બંગાળની રાજનીતિમાં ‘દીદી’નો ઉદય અને લાંબા શાસનનું રહસ્ય

1990ની ઘટના: હુમલાથી જન્મી નવી રાજકીય ઓળખ

વર્ષ 1990ના ઓગસ્ટ મહિનામાં પશ્ચિમ બંગાળમાં બસ ભાડા વધારાને લઈને ભારે વિરોધ થયો. પોલીસ ફાયરિંગમાં ત્રણ લોકોનાં મોત થયા બાદ કોંગ્રેસે હડતાળનું એલાન કર્યું. દક્ષિણ કોલકાતાના હાજરા વિસ્તારમાં મોરચાનું નેતૃત્વ મમતા બેનર્જીને સોંપાયું.

મમતા પોતાની પુસ્તક “My Unforgettable Memories” માં લખે છે કે CPI(M) કાર્યકર્તાઓએ મોરચા દરમિયાન હુમલો કર્યો. લોખંડના સળિયાથી તેમના માથા પર પ્રહાર કરવામાં આવ્યો, તેઓ ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા અને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરાયા. ડોક્ટરોને લાગતું હતું કે તેઓ બચી નહીં શકે, પરંતુ મમતા જીવતી બચી ગઈ.

થોડા દિવસોમાં જ તેઓ ફરી રેલીઓમાં દેખાયા—માથા પર પટ્ટીઓ સાથે. આ તસવીરે બંગાળની રાજનીતિમાં એક નવી ‘દીદી’નો જન્મ કર્યો.

---

કોંગ્રેસથી TMC સુધીનો સફર

આ ઘટનાના 8 વર્ષ બાદ, 1998માં મમતાએ કોંગ્રેસ છોડી અને તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC)ની સ્થાપના કરી.
2011માં TMCએ 34 વર્ષ જૂની લેફ્ટ સરકારને હટાવી સત્તા કબજે કરી. ત્યારથી આજે સુધી બંગાળમાં મમતા બેનર્જીનું શાસન યથાવત છે.

---

બંગાળમાં લાંબા સમય સુધી એક જ પાર્ટી કેમ ટકે છે?

પશ્ચિમ બંગાળના રાજકીય ઈતિહાસ પર નજર કરીએ તો સ્પષ્ટ થાય છે કે અહીં એકવાર સત્તા મેળવનારી પાર્ટી લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે.

• કોંગ્રેસ: લગભગ 20 વર્ષ
• લેફ્ટ (CPI-M): 34 વર્ષ
• TMC: 15 વર્ષથી વધુ

આ એક સંયોગ નહીં, પરંતુ એક મજબૂત પેટર્ન છે.

---

કારણ 1: મજબૂત કેડર બેઝ

લેફ્ટ શાસન દરમિયાન ગામથી શહેર સુધી મજબૂત સંગઠન ઉભું કરવામાં આવ્યું. દરેક વિસ્તારમાં પાર્ટી કાર્યકર્તાઓની મજબૂત પકડ હતી.
2011માં સત્તામાં આવ્યા બાદ TMCએ આ જ કેડર મશીનરીને પોતાના કબજામાં લીધી અને વધુ મજબૂત બનાવી.

---

કારણ 2: ‘દિલ્હી વિરુદ્ધ બંગાળ’ નેરેટિવ

બંગાળમાં હંમેશા એક લાગણી રહી છે કે કેન્દ્ર સરકાર રાજ્ય સાથે ભેદભાવ કરે છે.
લેફ્ટે આ નેરેટિવને મજબૂત બનાવ્યો અને મમતાએ તેને વધુ પ્રભાવશાળી રીતે આગળ વધાર્યો.
2021ની ચૂંટણીમાં ‘બંગાળી વિરુદ્ધ બહારના’ નેરેટિવે TMCને મોટી જીત અપાવી.

---

કારણ 3: પર્સનાલિટી કલ્ટ (ચહેરા આધારિત રાજકારણ)

બંગાળની રાજનીતિમાં હંમેશા એક મજબૂત ચહેરો કેન્દ્રમાં રહ્યો છે:

• ડો. બિધાનચંદ્ર રોય
• જ્યોતિ બસુ
• મમતા બેનર્જી

મતદારો ઘણીવાર પાર્ટીને નહીં, પરંતુ નેતાને વોટ આપે છે.

---

કારણ 4: સચોટ વોટબેંક એન્જિનિયરિંગ

લેફ્ટે ખેડૂતો અને મજૂરોને સંગઠિત કર્યા.
મમતાએ મહિલાઓ અને મુસ્લિમ સમુદાયને મજબૂત રીતે પોતાની સાથે જોડ્યા.
વિવિધ કલ્યાણકારી યોજનાઓ દ્વારા TMCએ પોતાના વોટબેંકને સ્થિર બનાવ્યો.

---

કારણ 5: વિખરાયેલો વિપક્ષ

બંગાળમાં મોટા ભાગે વિપક્ષ વિખરાયેલો રહ્યો છે.
કોંગ્રેસ સામે લેફ્ટ, પછી લેફ્ટ સામે TMC અને હવે TMC સામે BJP—હંમેશા મુખ્ય મુકાબલો બે પાર્ટીઓ વચ્ચે જ રહ્યો છે.

---

શું હવે ભાજપનો વારો છે?

2016માં ભાજપ પાસે ફક્ત 3 બેઠકો હતી, જ્યારે 2021માં આ આંકડો 77 સુધી પહોંચી ગયો. વોટ શેર પણ 10%થી વધીને 38% થયો.

ભાજપના ઉછાળાના મુખ્ય કારણો

• લેફ્ટ અને કોંગ્રેસના વોટનું ટ્રાન્સફર
• હિન્દુત્વ નેરેટિવ
• મતુઆ સમુદાય માટે CAAનું વચન
• RSSનું જમીની નેટવર્ક
• સુવેન્દુ અધિકારી જેવા મોટા નેતાઓનો સમાવેશ

---

2026 માટે ભાજપનું ગણિત

2021માં ભાજપ 75 બેઠકો 10%થી ઓછા અંતરથી હારી હતી.
જો 5% વોટ શેરમાં ફેરફાર થાય, તો ભાજપ બહુમતી મેળવી શકે છે.

પરંતુ આ સરળ નથી.

---

ભાજપ સામેના પડકારો

• TMC જેટલું મજબૂત કેડર નથી
• બંગાળી અસ્મિતાનો નેરેટિવ હજુ પણ મમતાના પક્ષમાં
• મમતાનો મજબૂત પર્સનાલિટી કલ્ટ
• ગ્રામ્ય સ્તરે મજબૂત પકડની અછત

---

નિષ્કર્ષ

બંગાળની રાજનીતિ બતાવે છે કે અહીં જીતનાર પાર્ટી લાંબા સમય સુધી સત્તામાં રહે છે.
પરંતુ તેની પાછળ પાંચ મુખ્ય તત્વો કામ કરે છે—મજબૂત સંગઠન, નેરેટિવ, ચહેરો, વોટબેંક અને નબળો વિપક્ષ.

ભાજપ પાસે આમાંથી કેટલાક તત્વો છે, પરંતુ હજુ બધું પૂરું નથી.
આથી, બંગાળમાં સત્તા બદલાવ શક્ય છે, પરંતુ હાલ મમતાનો કિલ્લો તોડવો સહેલો નથી.