ઈરાન પર અમેરિકી નૌકાદળની નાકાબંધી: ત્રીજા અઠવાડિયામાં સંકટ વધુ ઘેરું, શું મધ્ય પૂર્વ યુદ્ધની કગાર પર?

મધ્ય પૂર્વમાં તણાવ સતત વધી રહ્યો છે. Iran પર United States દ્વારા લાદવામાં આવેલી નૌકાદળ નાકાબંધી હવે ત્રીજા અઠવાડિયામાં પ્રવેશી ગઈ છે. આ નાકાબંધીનો મુખ્ય હેતુ ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થાની રીડ સમાન તેલ ઉદ્યોગને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડવાનો છે. અમેરિકાએ આ અભિયાનને “આર્થિક દબાણ” તરીકે રજૂ કર્યું છે, પરંતુ વિશ્લેષકો તેને ઈરાનની ઊર્જા ક્ષમતાને લાંબા ગાળે નબળી પાડવાનો પ્રયાસ માને છે.

હાલની પરિસ્થિતિએ માત્ર ઈરાન જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર મધ્ય પૂર્વ અને વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં અનિશ્ચિતતા ફેલાવી છે. Strait of Hormuz આસપાસ વધતી સૈન્ય ગતિવિધિઓએ વૈશ્વિક વેપાર અને તેલ પુરવઠા માટે નવા જોખમો ઊભા કર્યા છે.

ઈરાન માટે બે મોરચાનું યુદ્ધ

ઈરાન હાલમાં એકસાથે બે ગંભીર પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે.
એક તરફ, નાકાબંધીને કારણે આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ અને ખાદ્યપદાર્થોના પુરવઠા પર દબાણ વધી રહ્યું છે. બીજી તરફ, તેના તેલ ક્ષેત્રો અને ઉત્પાદન ક્ષમતાને જાળવી રાખવાનું અત્યંત મુશ્કેલ બની રહ્યું છે.

ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થાનો મોટો આધાર તેલ પર છે. જો ઉત્પાદન લાંબા સમય માટે બંધ થાય, તો માત્ર આવકમાં ઘટાડો જ નહીં, પરંતુ તેલ ક્ષેત્રોને કાયમી ટેકનિકલ નુકસાન પણ થઈ શકે છે.

કેમ તેલ ઉત્પાદન બંધ કરવું જોખમી છે?

ઈરાનનું મોટાભાગનું તેલ “સોર ક્રૂડ” પ્રકારનું છે. જો તે લાંબા સમય સુધી પાઇપલાઇનોમાં અટકી રહે, તો તેમાં રહેલા ગેસ અને પાણી સાથે રસાયણિક પ્રક્રિયા થઈ શકે છે, જે પાઇપલાઇન અને પમ્પિંગ સ્ટેશનોમાં કાટ પેદા કરે છે.

આ ઉપરાંત, જૂના તેલ કુવાઓમાં પમ્પિંગ બંધ થતા પાણી ઉપર ચડી શકે છે. પરિણામે:

• તેલના સ્તરોમાં પાણી ઘૂસી શકે,
• ખડકો વચ્ચેનું દબાણ બદલાઈ શકે,
• અને ભવિષ્યમાં તેલ કાઢવું અત્યંત મુશ્કેલ બની શકે.

વિશેષજ્ઞોના અંદાજ મુજબ, આવી સ્થિતિમાં ઈરાન તેની ભવિષ્યની ઉત્પાદન ક્ષમતાનો 20% થી 30% હિસ્સો કાયમ માટે ગુમાવી શકે છે.

સ્ટોરેજ ક્ષમતા ખૂટવાની કગાર પર

અહેવાલો મુજબ, ઈરાન દરરોજ લગભગ 20 લાખ બેરલ તેલનું ઉત્પાદન કરે છે. પરંતુ તેની સંગ્રહ ક્ષમતા મર્યાદિત છે. જમીન આધારિત સંગ્રહ ટાંકી ઝડપથી ભરાઈ રહી છે, અને ઘણા તેલ ટેન્કરો હવે પર્સિયન ગલ્ફમાં તરતા સંગ્રહ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાઈ રહ્યા છે.

જો નિકાસ ફરી શરૂ ન થાય, તો ઈરાનને ઉત્પાદન ઘટાડવું અથવા કેટલાક ક્ષેત્રો બંધ કરવા પડશે—જે તેના માટે લાંબા ગાળે ભારે નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે.

રશિયાની મદદ: કેસ્પિયન માર્ગ જીવનરેખા

Russia ઈરાનને મદદ કરવા માટે Caspian Sea માર્ગનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. આ સમુદ્ર જમીનથી ઘેરાયેલો હોવાથી અમેરિકી નૌકાદળ અહીં સીધી નાકાબંધી લાદી શકતું નથી.

રશિયા દ્વારા ઈરાનમાં ઘઉં, મકાઈ, જવ, ધાતુઓ, લાકડું અને ઔદ્યોગિક રસાયણો મોકલવામાં આવી રહ્યા છે. આથી ખાદ્ય અને ઔદ્યોગિક પુરવઠામાં થોડી રાહત મળી શકે છે. જોકે, આ મદદ ઈરાનના તેલ નિકાસ સંકટનું સમાધાન નથી.

શું નાકાબંધી સંપૂર્ણ અસરકારક છે?

અમેરિકા દાવો કરે છે કે નાકાબંધીથી ઈરાનને ભારે આર્થિક નુકસાન થઈ રહ્યું છે. છતાં, કેટલાક અહેવાલો દર્શાવે છે કે ઈરાન હજુ પણ વિવિધ માર્ગો અને રીતો દ્વારા મર્યાદિત પ્રમાણમાં તેલ નિકાસ કરવામાં સફળ રહ્યું છે.

કેટલાક ટેન્કરો ટ્રાન્સપોન્ડર બંધ કરીને અથવા વૈકલ્પિક રૂટ અપનાવીને એશિયાઈ બજારો સુધી પહોંચ્યા છે. એટલે નાકાબંધી અસરકારક છે, પરંતુ સંપૂર્ણપણે અપ્રવેશ્ય નથી.

શું સંપૂર્ણ યુદ્ધનો ખતરો છે?

સૌથી મોટો પ્રશ્ન હવે એ છે કે શું આ સંકટ સંપૂર્ણ સૈન્ય અથડામણમાં ફેરવાશે?

જો ઈરાન અમેરિકી યુદ્ધજહાજો અથવા તેમના સાથી દેશોના વહાણોને નિશાન બનાવે, તો પરિસ્થિતિ ઝડપથી નિયંત્રણ બહાર જઈ શકે છે. ખાસ કરીને, નાના ડ્રોન, ઝડપી હુમલાખોર બોટ્સ અથવા સમુદ્રી માઇન્સનો ઉપયોગ મોટા સંઘર્ષને જન્મ આપી શકે છે.

Gulf of Oman અને હોર્મુઝ વિસ્તાર આગામી દિવસોમાં વૈશ્વિક ધ્યાનનું કેન્દ્ર બની શકે છે.

વૈશ્વિક અસર

• વૈશ્વિક તેલના ભાવમાં ભારે ઉછાળો આવી શકે છે.
• એશિયા અને યુરોપમાં ઊર્જા પુરવઠા પર અસર થઈ શકે છે.
• શિપિંગ અને ઇન્શ્યોરન્સ ખર્ચ વધી શકે છે.
• વિશ્વ અર્થતંત્ર પર મોંઘવારીનું દબાણ વધી શકે છે.

ભારત જેવા મોટા તેલ આયાતકાર દેશો માટે આ પરિસ્થિતિ વિશેષ ચિંતાજનક છે.

નિષ્કર્ષ

ઈરાન પરની અમેરિકી નૌકાદળ નાકાબંધી હવે માત્ર આર્થિક દબાણ સુધી મર્યાદિત નથી રહી. તે ઊર્જા, વેપાર, સૈન્ય અને રાજદ્વારી—ચારેય મોરચાઓ પર વૈશ્વિક પડકાર બની ગઈ છે.

આગામી દિવસોમાં લેવાતા નિર્ણયો નક્કી કરશે કે પરિસ્થિતિ રાજદ્વારી ઉકેલ તરફ આગળ વધશે કે મધ્ય પૂર્વને વધુ મોટા અને વિનાશક સંઘર્ષ તરફ ધકેલી દેશે. વિશ્વની નજર હવે હોર્મુઝ અને તેહરાન-વોશિંગ્ટન વચ્ચેની આગામી ચાલ પર છે.