4 વર્ષમાં પહેલીવાર ભારતે રશિયન ઓઇલ ખરીદી ઘટાડી: શું અમેરિકી દબાણનું પરિણામ?

ભારતે રશિયા પાસેથી ક્રૂડ ઓઈલની ખરીદીમાં મોટો ઘટાડો કર્યો છે. વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલયના તાજા આંકડા મુજબ, સપ્ટેમ્બર 2024માં રશિયાનો 41% હિસ્સો સપ્ટેમ્બર 2025માં ઘટીને 31% સુધી આવી ગયો છે. 4 વર્ષમાં આ પહેલીવાર છે, જ્યારે રશિયન ઓઈલ આયાતમાં આટલો મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે.
આ બદલાવ પાછળ અનેક આર્થિક અને રાજનૈતિક કારણો જવાબદાર છે, જેમાં અમેરિકી દબાણ, રશિયન કંપનીઓ પર પ્રતિબંધ, ઘટેલો ડિસ્કાઉન્ટ અને ચુકવણીની મુશ્કેલીઓ સામેલ છે.

રશિયા–ભારતનો ટોપ ઓઈલ સપ્લાયર (આંકડા: લાખ બેરલ પ્રતિદિવસ)

દેશ	સપ્લાઈ (લાખ બેરલ/દિવસ)
રશિયા	17.8
ઈરાક	9
સાઉદી અરેબિયા	7
અમેરિકા	2.71

1. અમેરિકાના 25% વધારાના ટેરિફથી રશિયન ઓઈલ હવે ફાયદાકારક નથી

એપ્રિલ 2022થી જૂન 2025 સુધી ભારતે દરરોજ 17–19 લાખ બેરલ રશિયન ઓઈલ ખરીદ્યું હતું, જેના કારણે ભારતને 17 અબજ ડોલરની બચત થઈ હતી.
પરંતુ ઓગસ્ટ 2025માં અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે ભારત પર 25% વધારાનો ટેરિફ લગાવી દીધો.
ટેરિફના કારણે ભારતીય નિકાસને 37 અબજ ડોલરનું નુકસાન થઈ શકે છે અને GDP વૃદ્ધિ દર 1% સુધી ઘટવાની શક્યતા છે.

અમેરિકા માને છે કે ભારત સસ્તું રશિયન ઓઈલ લઈને તેને યુરોપને રિફાઇન કરીને વેચે છે, જે પુંતિનને યુદ્ધ ચાલુ રાખવામાં મદદરૂપ છે.

2. રશિયાની બે મોટી ઓઈલ કંપનીઓ પર પ્રતિબંધ, ભારત માટે સપ્લાય મુશ્કેલ

અમેરિકાએ નવેમ્બરમાં રોસનેફ્ટ અને લુકોઇલ પર કડક પ્રતિબંધો લગાવી દીધા.
આ બે કંપનીઓ ભારતને રશિયાનું 60% ઓઈલ પુરું પાડતી હતી.
પ્રતિબંધો લાગતા જ:

• ચુકવણી કરવી ગેરકાયદેસર બની
• શિપિંગ/વીમો બંધ
• બેંકો ચુકવણી ક્લિયર ન કરતી

ભારતીય કંપનીોએ પણ ખરીદીના ઓર્ડર ઘટાડવા શરૂ કર્યા.

3. રશિયન ઓઈલનો ડિસ્કાઉન્ટ ઘટ્યો, ફાયદો ઓછો થયો

યુક્રેન યુદ્ધ દરમિયાન રશિયા 20–25 ડોલર પ્રતિ બેરલ સસ્તું ઓઇલ આપતું હતું.
હવે આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ 63 ડોલર પ્રતિ બેરલ છે અને રશિયા માત્ર 1.5–2 ડોલર પ્રતિ બેરલનો ડિસ્કાઉન્ટ આપે છે.

આટલી ઓછી છૂટમાં:

• રશિયન ઓઈલ = મોંઘું
• શિપિંગ ખર્ચ = વધુ
• વીમા ખર્ચ = વધુ

આ કારણથી ભારત ફરીથી સાઉદી, UAE અને અમેરિકાથી ઓઈલ ખરીદી તરફ વળી ગયું છે.

4. EUએ રશિયન-ઓઈલ પરથી બનેલા ફયૂઅલને ખરીદવાનો ઇનકાર કર્યો

યુરોપિયન યુનિયનના નવા નિયમ મુજબ 21 જાન્યુઆરી 2026થી તેઓ:

• ભારત
• તુર્કી
• ચીન

પોતાના દેશોમાંથી રશિયન ઓઈલનો ઉપયોગ કરીને બનાવેલા ઉત્પાદનો ખરીદશે નહીં.

ભારત 2024–25માં યુરોપને મોટાપાયે રિફાઇન્ડ ફયૂઅલ વેચતું હતું. હવે આ રસ્તો લગભગ બંધ થઈ ગયો છે.

5. રશિયા રૂપિયામાં ચુકવણી લેવા તૈયાર નથી

છેલ્લા બે વર્ષમાં ભારતે રશિયા પાસેથી ઓઈલ તો ઘણું ખરીદ્યું, પરંતુ રશિયાને નિકાસ ઓછી કરી છે.
આથી રશિયા પાસે મોટા પ્રમાણમાં ભારતીય રૂપિયા જમા થઈ ગયા છે, જેનો તે ઉપયોગ કરી શકતું નથી.

કારણ:

• રૂપિયો વૈશ્વિક કરન્સી નથી
• તેને સહેલાઈથી ડોલરમાં બદલી શકાય નહીં
• આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં સ્વિકાર્ય નથી

ચુકવણીની મુશ્કેલીઓ અને અમેરિકી પ્રતિબંધોથી સંબંધિત જોખમોના કારણે શિપમેન્ટ પણ મોડા થવા લાગ્યા.

---

શું હવે ભારતનું ઓઈલ ટ્રેડિંગ બદલાશે?

ઊર્જા નિષ્ણાતોના મતે આગામી મહિનાઓમાં ભારત:

• અમેરિકો અને ગલ્ફ દેશો પર વધુ નિર્ભર બનશે
• રશિયા સાથેનું ક્રૂડ વેપાર મર્યાદિત રહેશે
• જો રશિયા ડિસ્કાઉન્ટ વધારી શકે તો સ્થિતિ ફરી બદલાઈ શકે

પરંતુ હાલની પરિસ્થિતિમાં રશિયન ઓઈલ ભારત માટે પહેલાં જેટલું ફાયદાકારક નથી.