બાંગ્લાદેશે ભારતનો મોંગલા પોર્ટ પ્રોજેક્ટ ચીનને કેમ આપ્યો? સરહદથી માત્ર 80 કિમી દૂર ચીનની એન્ટ્રી!

બાંગ્લાદેશે ભારત માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ ગણાતા મોંગલા પોર્ટ પ્રોજેક્ટને ભારત પાસેથી પાછો ખેંચીને ચીનને સોંપવાનો નિર્ણય કર્યો છે. આ નિર્ણય બાદ ભારતની સરહદથી માત્ર 80 કિલોમીટર દૂર ચીનની હાજરી વધવાની શક્યતા ઊભી થઈ છે. એટલું જ નહીં, ભારતના ઉત્તર-પૂર્વને દેશના બાકીના ભાગ સાથે જોડતા સિલીગુડી કોરિડોર એટલે કે ‘ચિકન નેક’થી લગભગ 100 કિલોમીટર દૂર આવેલી તિસ્તા નદીના વિકાસ અને વ્યવસ્થાપનમાં પણ હવે ચીનની ભૂમિકા રહેશે. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમને ભારતની સુરક્ષા, કૂટનીતિ અને વેપાર માટે મોટા પડકાર તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.

ભારત પાસેથી પ્રોજેક્ટ કેમ છીનવાયો?

2015માં ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે મોંગલા અને ચટગાંવમાં બે વિશેષ આર્થિક ઝોન (SEZ) વિકસાવવા માટે કરાર થયો હતો. ભારતે મોંગલા પોર્ટથી ખુલના સુધી રેલવે લાઇન વિકસાવી અને 2018માં હીરાનંદાની ગ્રુપને મોંગલા પ્રોજેક્ટનો કોન્ટ્રાક્ટ મળ્યો હતો. 2022માં બાંગ્લાદેશ ઇકોનોમિક ઝોન ઓથોરિટી (BEZA) અને ભારતીય કંપની વચ્ચે સમજૂતી પણ થઈ હતી.

જોકે ઓગસ્ટ 2024માં શેખ હસીનાની સરકારનું પતન થતાં સમગ્ર પ્રોજેક્ટ અટકી ગયો. ત્યારબાદ મુહમ્મદ યુનુસના વચગાળાના શાસન દરમિયાન પણ કોઈ પ્રગતિ થઈ નહીં. 2026માં BNPના નેતા તારિક રહેમાન વડાપ્રધાન બન્યા બાદ સરકારે દલીલ કરી કે ભારતીય કંપની સમયમર્યાદામાં કામ શરૂ કરી શકી નથી અને ઓક્ટોબર 2025માં ભારત સાથેનો કરાર રદ કરી દીધો.

ચીનને મળ્યો મોંગલા પોર્ટનો કોન્ટ્રાક્ટ

25 જૂન 2026ના રોજ તારિક રહેમાનના ચીન પ્રવાસ દરમિયાન BEZA અને ચીનની સરકારી કંપની China Civil Engineering Construction Corporation (CCECC) વચ્ચે કરાર થયો. આ કરાર હેઠળ મોંગલા પોર્ટનો વિકાસ કરવામાં આવશે અને તેની આસપાસ 110 એકર વિસ્તારમાં ઇકોનોમિક ઝોન પણ ઉભો કરવામાં આવશે.

આ ઉપરાંત, માર્ચ 2025માં જ મોંગલા પોર્ટ ઓથોરિટી અને CCECC વચ્ચે લગભગ 370 મિલિયન ડોલરના પોર્ટ વિકાસ પ્રોજેક્ટ માટે પણ અલગ કરાર થઈ ચૂક્યો હતો.

મોંગલા પોર્ટ પર ચીન શું કરશે?

ચીન મોંગલા પોર્ટ પર બે આધુનિક કન્ટેનર જેટી બનાવશે, નવા કન્ટેનર યાર્ડ વિકસાવશે અને ઓટોમેટેડ ક્રેન સિસ્ટમ સ્થાપિત કરશે. આ ટેક્નોલોજી હાલમાં ચીનના અદ્યતન બંદરોમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. આ પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ થયા બાદ મોંગલા પોર્ટની વાર્ષિક ક્ષમતા લગભગ અઢી ગણી વધીને 3.94 લાખ TEU સુધી પહોંચી જશે.

પોર્ટની નજીકના 110 એકર વિસ્તારમાં ચીન ટેલિકોમ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને અન્ય ઉત્પાદન એકમો સ્થાપિત કરશે. વેરહાઉસ અને લોજિસ્ટિક્સ સુવિધાઓ પણ વિકસાવવામાં આવશે. જમીન બાંગ્લાદેશ આપશે જ્યારે રોકાણ અને વિકાસનું કામ ચીની કંપની સંભાળશે.

તિસ્તા પ્રોજેક્ટ પણ ચીનને

બાંગ્લાદેશ અને ચીનના સંયુક્ત નિવેદનમાં ચટગાંવમાં નવા ઇકોનોમિક ઝોન ઉપરાંત તિસ્તા નદીના સંચાલન અને વિકાસમાં પણ ચીન સહયોગ આપશે તેવી જાહેરાત કરવામાં આવી છે. તિસ્તા નદીનો વિસ્તાર ભારતના સિલીગુડી કોરિડોરથી ખૂબ નજીક હોવાથી આ વિકાસને ભારત ખૂબ ગંભીરતાથી જોઈ રહ્યું છે.

ભારત માટે શા માટે વધી ચિંતા?

1. કૂટનીતિક ઝટકો

શેખ હસીનાની સરકાર દરમિયાન ભારતને સોંપાયેલા પ્રોજેક્ટ હવે ચીનને આપવામાં આવ્યા છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આ દક્ષિણ એશિયામાં ભારતની કૂટનીતિક સ્થિતિ માટે મોટો ફટકો છે અને બાંગ્લાદેશની નવી સરકાર ચીન તરફ વધુ ઝૂકી રહી છે.

2. બંગાળની ખાડીમાં ચીનની હાજરી

મોંગલા પોર્ટ બંગાળની ખાડીમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે. ચીને અગાઉ શ્રીલંકાના હંબનટોટા બંદર અને બાંગ્લાદેશના કોક્સ બજાર સબમરીન બેઝમાં પણ રોકાણ કર્યું છે. સુરક્ષા નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભવિષ્યમાં મોંગલા પોર્ટનો ઉપયોગ સૈન્ય હેતુઓ માટે પણ થઈ શકે છે.

3. ‘ચિકન નેક’ નજીક વ્યૂહાત્મક દબાણ

તિસ્તા નદી અને લાલમનિરહાટ એરબેઝનો વિકાસ ભારતના સિલીગુડી કોરિડોરથી ખૂબ નજીક છે. આ વિસ્તાર ભારતના ઉત્તર-પૂર્વ રાજ્યોને બાકીના દેશ સાથે જોડતો એકમાત્ર જમીની માર્ગ છે. ચીનની વધતી હાજરીને કારણે આ વિસ્તારમાં ભારતીય સૈન્ય ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવી સરળ બની શકે છે.

4. વેપાર અને કનેક્ટિવિટી પર અસર

મોંગલા પોર્ટ ભારતના ઉત્તર-પૂર્વ માટે મહત્વપૂર્ણ વેપારી માર્ગ બની શકે તેમ હતો. અગરતલાથી કોલકાતા પોર્ટનું અંતર લગભગ 1,600 કિમી છે, જ્યારે મોંગલા પોર્ટ માત્ર 220 કિમી દૂર છે. જો ભારતને આ પ્રોજેક્ટ મળ્યો હોત તો પરિવહન ખર્ચમાં મોટો ઘટાડો થાત. હવે ચીનની હાજરીને કારણે ભારતને આ વ્યાપારી લાભ મળવાની શક્યતા ઘટી ગઈ છે.

ભારત શું કરશે?

હિંદ મહાસાગરમાં ચીનની ‘સ્ટ્રિંગ ઓફ પર્લ્સ’ વ્યૂહરચનાનો સામનો કરવા માટે ભારત પોતાની ‘નેકલેસ ઓફ ડાયમંડ’ નીતિ હેઠળ અનેક વ્યૂહાત્મક પ્રોજેક્ટ આગળ ધપાવી રહ્યું છે. ભારત સિંગાપોર, ઇન્ડોનેશિયા, સેશેલ્સ, ઓમાન, વિયેતનામ અને જાપાન જેવા દેશો સાથે બંદર વિકાસ અને નૌકાદળ સહયોગ વધારી રહ્યું છે.

આ ઉપરાંત આંધ્રપ્રદેશમાં INS વર્ષા નેવલ બેઝ, અંદામાન-નિકોબારમાં ટ્રાઈ-સર્વિસ કમાન્ડ અને મોરેશિયસના અગાલેગા ટાપુ પર વિકસાવવામાં આવેલી એરસ્ટ્રીપ અને જેટી દ્વારા ભારત બંગાળની ખાડી અને મલક્કા સ્ટ્રેટમાં ચીનની ગતિવિધિઓ પર સતત નજર રાખી રહ્યું છે.

શું બદલાશે દક્ષિણ એશિયાનું વ્યૂહાત્મક સંતુલન?

મોંગલા પોર્ટ અને તિસ્તા પ્રોજેક્ટ ચીનને મળવાથી બાંગ્લાદેશમાં તેનો પ્રભાવ વધુ મજબૂત બનશે. ભારત માટે આ માત્ર એક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ ગુમાવવાનો મુદ્દો નથી, પરંતુ હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં વધતી ચીની હાજરી, ઉત્તર-પૂર્વ ભારતની સુરક્ષા અને ભવિષ્યના વેપાર માર્ગો પર પણ તેની સીધી અસર પડી શકે છે. આગામી સમયમાં ભારત આ બદલાતી સ્થિતિનો કેવી રીતે સામનો કરે છે તેના પર સમગ્ર દક્ષિણ એશિયાની વ્યૂહાત્મક દિશા નિર્ભર રહેશે.