હોર્મુઝ પર ઈરાનની નવી ચાલથી દુનિયામાં ખળભળાટ: જહાજો પાસેથી ફી વસૂલવાની તૈયારી, અમેરિકા અને પશ્ચિમ દેશોમાં ચિંતા

મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવ વચ્ચે હવે ઈરાને દુનિયાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગોમાંના એક એવા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર પોતાનો પ્રભાવ વધારવાની દિશામાં મોટું પગલું ભર્યું છે. ઈરાન અને ઓમાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા જહાજો પાસેથી ફી વસૂલવાની નવી વ્યવસ્થા અંગે ચર્ચા કરી રહ્યા છે. આ સમાચાર સામે આવતા જ વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર, શિપિંગ ઇન્ડસ્ટ્રી અને પશ્ચિમ દેશોમાં ચિંતા વધી ગઈ છે.

ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સના અહેવાલ મુજબ, ઈરાનની નવી રચાયેલી “પર્શિયન ગલ્ફ સ્ટ્રેટ ઓથોરિટી” (PGSA) એ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં “મેનેજમેન્ટ સુપરવિઝન એરિયા” નક્કી કરી દીધો છે. આ વિસ્તારથી પસાર થનારા જહાજો માટે ભવિષ્યમાં પરમિટ અને સર્વિસ ફી ફરજિયાત બની શકે છે.

દુનિયાના ઓઈલ સપ્લાય માટે હોર્મુઝ કેમ મહત્વપૂર્ણ?

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત દરિયાઈ વેપાર માર્ગોમાંથી એક છે. દુનિયાના લગભગ 20 ટકા દરિયાઈ કાચા તેલ અને કુદરતી ગેસનો પુરવઠો આ જ માર્ગથી પસાર થાય છે. સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, કતાર, કુવૈત અને ઈરાન જેવા તેલ ઉત્પાદક દેશોના મોટા ભાગના ઓઈલ ટેન્કરો આ જ સ્ટ્રેટ મારફતે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં પહોંચે છે.

એટલા માટે અહીં કોઈપણ પ્રકારનું પ્રતિબંધ, ટોલ અથવા તણાવ ઊભો થાય તો તેની સીધી અસર વૈશ્વિક ઊર્જા કિંમતો અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર પડે છે.

ફેબ્રુઆરીના હુમલાઓ બાદ બદલાયું ઈરાનનું વલણ

ફેબ્રુઆરી 2026માં અમેરિકા અને ઈઝરાયલ દ્વારા ઈરાન પર કરવામાં આવેલા સૈન્ય હુમલાઓ બાદ ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં કોમર્શિયલ ટ્રાફિક પર કડક નિયંત્રણ લાદ્યું હતું. થોડા સમય માટે જહાજોની અવરજવર લગભગ બંધ જેવી સ્થિતિમાં પહોંચી ગઈ હતી, જેના કારણે વૈશ્વિક બજારમાં તેલના ભાવમાં ભારે ઉછાળો આવ્યો હતો.

આ પછી ઈરાનમાં આ વિચાર મજબૂત બન્યો કે હોર્મુઝ પરની પોતાની ભૌગોલિક પકડનો ઉપયોગ કરીને આવકનો નવો સ્ત્રોત ઉભો કરી શકાય.

સીધો ટોલ નહીં, “સર્વિસ ફી મોડેલ” પર કામ

રિપોર્ટ અનુસાર, ઈરાન સીધો “ટોલ ટેક્સ” લાગુ કરવા માંગતું નથી. તેના બદલે તે “સર્વિસ ફી મોડેલ” પર કામ કરી રહ્યું છે.

આ મોડેલ હેઠળ જહાજો પાસેથી નીચેના નામે ચાર્જ વસૂલાઈ શકે છે:

• ટ્રાન્ઝિટ ફી
• પર્યાવરણ સુરક્ષા શુલ્ક
• સુરક્ષા અને મોનીટરીંગ ચાર્જ
• નેવિગેશન સહાય સેવાઓ

ઈરાની અધિકારીઓનું માનવું છે કે આ રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના સીધા ઉલ્લંઘન વગર પણ આવક મેળવી શકાય.

ઓમાન પણ ભાગીદારીમાં રસ લઈ રહ્યું છે

બે ઈરાની અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, ઓમાન હવે આ પ્રોજેક્ટમાં સંભવિત આર્થિક ફાયદા જોઈ રહ્યું છે. ઓમાનની ભૂગોળીય સ્થિતિ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે અને તે ખાડી દેશો તથા પશ્ચિમ દેશો વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની ભૂમિકા ભજવે છે.

અહેવાલો મુજબ, ઓમાન અમેરિકા અને ખાડી દેશો સાથે ચર્ચા કરીને આ મોડેલને કોઈ સ્વીકાર્ય સ્વરૂપ આપવા પ્રયાસ કરી શકે છે.

અમેરિકા અને ટ્રમ્પનો કડક વિરોધ

અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનની આ યોજના પર તીવ્ર પ્રતિક્રિયા આપી છે. તેમણે સ્પષ્ટ કહ્યું કે:

“હોર્મુઝ એક આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ માર્ગ છે. અહીં કોઈપણ પ્રકારનો ટોલ સ્વીકાર્ય નથી.”

અમેરિકી વિદેશ મંત્રી માર્કો રૂબિયોએ પણ ચેતવણી આપી કે જો ઈરાન જહાજો પાસેથી ફી વસૂલવાની દિશામાં આગળ વધશે તો અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે કોઈપણ પ્રકારની સમજૂતી મુશ્કેલ બની જશે.

રુબિયોએ કહ્યું કે કોઈ એક દેશ આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ પર નિયંત્રણ સ્થાપિત કરીને વિશ્વ વેપાર પર દબાણ ન કરી શકે.

યુદ્ધ અને તણાવ વચ્ચે ઓઈલના ભાવમાં તેજી

ઈરાન-અમેરિકા-ઈઝરાયલ વચ્ચેના વધતા તણાવની સીધી અસર વૈશ્વિક બજારમાં જોવા મળી રહી છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડનો ભાવ 105 ડૉલર પ્રતિ બેરલ પાર પહોંચી ગયો છે.

વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે:

• હોર્મુઝમાં તણાવ,
• અમેરિકી નાકાબંધી,
• ઈરાનના પ્રતિશોધી નિવેદનો,
• અને શિપિંગ જોખમ વધતા
  વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં અનિશ્ચિતતા વધી રહી છે.

ઈરાનનો દાવો- અમારી પાસે હજુ પણ ગુપ્ત હથિયારો છે

અમેરિકી ધમકીઓ વચ્ચે ઈરાને દાવો કર્યો છે કે તેની પાસે ઘણા “અનટેસ્ટેડ” અને આધુનિક હથિયારો હજુ પણ મોજૂદ છે. ઈરાની સૈન્ય સૂત્રોએ કહ્યું કે આગામી હુમલાનો જવાબ વધુ આક્રમક રીતે આપવામાં આવશે.

તે જ સમયે ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર અયાતુલ્લા ખામેનીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે દેશનું અત્યંત સમૃદ્ધ યુરેનિયમ કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં વિદેશ મોકલવામાં આવશે નહીં.

અમેરિકા-ઈઝરાયલ વચ્ચે પણ મતભેદ

અહેવાલો અનુસાર, અમેરિકા હાલમાં ઈરાન સાથે તણાવ ઓછો કરવા અને સીઝફાયર જાળવી રાખવા માંગે છે, જ્યારે ઈઝરાયલ ફરીથી સૈન્ય કાર્યવાહી કરવા તરફ ઝૂકી રહ્યું છે.

નેતન્યાહૂ સરકાર ઈરાન પર સતત દબાણ જાળવી રાખવા માંગે છે, જ્યારે ટ્રમ્પ પ્રશાસન વૈશ્વિક ઓઈલ બજાર અને વેપારને વધુ નુકસાન ન થાય તેવો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.

વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે ખતરની ઘંટડી

જો ઈરાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ફી વસૂલવાની વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકે છે, તો:

• વૈશ્વિક શિપિંગ ખર્ચ વધશે,
• ઓઈલ અને ગેસના ભાવ વધુ ઊંચા જશે,
• અને દુનિયાભરમાં મોંઘવારી વધી શકે છે.

ભારત, ચીન, જાપાન અને યુરોપ જેવા દેશો હોર્મુઝ મારફતે આવતા ઊર્જા પુરવઠા પર મોટા પ્રમાણમાં નિર્ભર છે. તેથી હોર્મુઝમાં કોઈપણ નવી નીતિનો સીધો પ્રભાવ સમગ્ર વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પડી શકે છે.

હાલ સમગ્ર દુનિયાની નજર હવે ઈરાન, ઓમાન અને અમેરિકાની આગામી ચાલ પર ટકેલી છે.