રશિયાનું સ્પષ્ટ વલણ: ભારત ક્રૂડ ઓઇલ ક્યાંથી ખરીદે તે તેનો સ્વતંત્ર નિર્ણય, રશિયન તેલ બંધ થવાની કોઈ સત્તાવાર માહિતી નથી

રશિયાએ બુધવારે સ્પષ્ટ કર્યું કે ભારત કોઈપણ દેશ પાસેથી ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદવા માટે સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર છે. ક્રેમલિનના પ્રવક્તા દિમિત્રી પેસ્કોવે કહ્યું કે રશિયા ક્યારેય ભારતનો એકમાત્ર ઊર્જા ભાગીદાર રહ્યો નથી અને પુરવઠામાં આવતો ફેરફાર અસામાન્ય કે ખોટો ગણાઈ શકે નહીં. તેમણે ઉમેર્યું કે મોસ્કોને ભારત તરફથી રશિયન તેલની ખરીદી સમાપ્ત કરવા અંગે કોઈ સત્તાવાર સંદેશ મળ્યો નથી. એક દિવસ પહેલાં પણ પેસ્કોવે આ જ વાતનું પુનરાવર્તન કર્યું હતું કે નવી દિલ્હી તરફથી આવા કોઈ સંકેત પ્રાપ્ત થયા નથી.

આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સોમવારે દાવો કર્યો હતો કે ભારતે અમેરિકા સાથે થયેલી ટ્રેડ ડીલના ભાગરૂપે રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવાનું બંધ કરવા પર સહમતિ દર્શાવી છે. ટ્રમ્પે જણાવ્યું હતું કે ભારત-અમેરિકા વેપાર કરાર હેઠળ ભારતીય સામાન પર લાગતો અમેરિકી ટેરિફ 50%થી ઘટાડીને 18% કરવામાં આવ્યો છે અને તેના બદલે ભારત રશિયન તેલની ખરીદી રોકશે તેમજ વેપાર અવરોધો ઘટાડશે. જોકે ભારત સરકારે આ દાવાને ન તો સત્તાવાર રીતે સ્વીકાર્યો છે અને ન તો નકાર્યો છે.

રશિયા-ભારત હાઇડ્રોકાર્બન વેપાર બંને માટે ફાયદાકારક

આ દરમિયાન રશિયન વિદેશ મંત્રાલયની પ્રવક્તા મારિયા ઝાખારોવાએ ભારત-રશિયા વચ્ચે હાઇડ્રોકાર્બન વેપાર ચાલુ રાખવાની તૈયારી દર્શાવી. તેમણે કહ્યું કે ભારત દ્વારા રશિયન હાઇડ્રોકાર્બનની ખરીદી બંને દેશો માટે ફાયદાકારક છે અને વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં સ્થિરતા જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે. રશિયા પોતાના ભારતીય ભાગીદારો સાથે ગાઢ સહયોગ ચાલુ રાખવા તૈયાર છે.

નિષ્ણાતો: ભારતીય રિફાઇનરીઓ માટે રશિયન ક્રૂડ બદલવું સહેલું નથી

રશિયાના ઊર્જા નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ભારતીય રિફાઇનરીઓ માટે રશિયન ક્રૂડને સંપૂર્ણપણે બદલવું વ્યવહારુ નથી. નેશનલ એનર્જી સિક્યુરિટી ફંડના નિષ્ણાત ઇગોર યુશકોવે જણાવ્યું કે અમેરિકન તેલ મોટાભાગે હળવા ગ્રેડનું હોય છે, જ્યારે રશિયા ભારતને ભારે અને સલ્ફરયુક્ત યુરલ્સ ક્રૂડ સપ્લાય કરે છે, જે ભારતીય રિફાઇનરીઓ માટે વધુ અનુકૂળ છે. અમેરિકન તેલ વાપરવા માટે અન્ય ગ્રેડ સાથે મિશ્રણ કરવું પડે, જેનાથી ખર્ચ વધે છે.

ભારત વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો ક્રૂડ ઓઇલ ઉપભોક્તા છે અને તેની કુલ જરૂરિયાતનો આશરે 88% ક્રૂડ ઓઇલ વિદેશથી આયાત કરે છે. યુશકોવે જણાવ્યું કે રશિયા દરરોજ 1.5થી 2 મિલિયન બેરલ સુધી તેલ ભારતને મોકલે છે. આટલી મોટી માત્રા ટૂંકા ગાળામાં અમેરિકા કે અન્ય કોઈ દેશ દ્વારા પૂરું પાડવી મુશ્કેલ છે. અચાનક રશિયન તેલ બંધ થાય તો ભારતમાં અછત અથવા કિંમતોમાં ભારે વધારો થઈ શકે છે.

યુક્રેન યુદ્ધ પછી વધેલી રશિયન તેલની ખરીદી

ફેબ્રુઆરી 2022માં યુક્રેન યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ પશ્ચિમી પ્રતિબંધોના કારણે રશિયાએ પોતાનું તેલ યુરોપ-અમેરિકાથી હટાવી ભારત જેવા દેશો તરફ વાળ્યું. આ સમયગાળામાં ભારતે રાહત દરે રશિયન તેલ ખરીદવાનું શરૂ કર્યું. નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં ભારત-રશિયા દ્વિપક્ષીય વેપાર 68.7 અબજ ડોલર સુધી પહોંચ્યો, જેમાંથી 52.73 અબજ ડોલર માત્ર ક્રૂડ ઓઇલનો હિસ્સો હતો.

જો ભારત રશિયન તેલની આયાત સંપૂર્ણપણે બંધ કરે તો દ્વિપક્ષીય વેપાર 20 અબજ ડોલરથી પણ નીચે આવી શકે છે. જોકે ભારતના પેટ્રોલિયમ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ જણાવ્યું છે કે રશિયાથી તેલની આયાતમાં આવતો ઘટાડો રાજકીય દબાણને કારણે નહીં પરંતુ બજાર પરિસ્થિતિઓને કારણે છે. ભારત હવે કોઈ એક દેશ પર નિર્ભર ન રહીને સપ્લાય સોર્સમાં વિવિધતા લાવવા માગે છે.

છૂટ ઘટતાં રશિયન તેલનો ફાયદો ઓછો

યુક્રેન યુદ્ધ બાદ રશિયાએ પ્રતિ બેરલ 20-25 ડોલર સુધીની છૂટ આપી હતી, જે ભારત માટે ફાયદાકારક હતી. હાલ બ્રેન્ટ ક્રૂડ લગભગ 68 ડોલર પ્રતિ બેરલ આસપાસ છે અને રશિયન યુરલ્સ ક્રૂડ પર છૂટ ઘટીને 10-11 ડોલર રહી છે. શિપિંગ, ફ્રેઇટ અને વીમાનો ખર્ચ વધતાં કુલ લાભ ઓછો થયો છે. તેથી સાઉદી અરેબિયા, UAE, ઇરાક અને અમેરિકા જેવા સ્થિર સપ્લાયર્સ ભારત માટે ફરી આકર્ષક બન્યા છે.

સમગ્ર સ્થિતિને જોતા, રશિયાનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે—ભારત પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે સ્વતંત્ર છે, અને રશિયન તેલની ખરીદી બંધ થવા અંગે હાલ કોઈ સત્તાવાર નિર્ણય સામે આવ્યો નથી.