સિંધ પ્રાંત ભારતથી કેમ અને કેવી રીતે અલગ પડ્યો? જાણો ઈતિહાસની સાચી કહાની

1947ના ભારત-પાકિસ્તાન વિભાજન સાથે માત્ર સીમાઓ જ નહીં, પણ અનેક પ્રદેશોની ઓળખ પણ બદલાઈ ગઈ. હજારો વર્ષ જૂના અને 2 લાખ ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારમાં ફેલાયેલા થાર રણનો પણ ભાગલા પર ઊંડો અસર થયો. વિભાજન ફક્ત જમીનની રેખા સુધી મર્યાદિત નહોતું—તે સિંધની આર્થિક, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રગતિને વર્ષો પાછળ ધકેલી દેતું ભૂકંપ સાબિત થયું.

વિભાજન પછી સિંધની સમૃદ્ધિ ગરીબીમાં ફેરવાઈ

વિભાજન પછી થયેલા સ્થળાંતરે સિંધના સામાજિક માળખાને ઝંઝોડીને નાખ્યું.

• મધ્યમવર્ગના લાખો હિન્દુઓએ સિંધ છોડીને ભારતનું રુખ કર્યું.
• ભારતમાંથી સિંધમાં આવેલા મુસ્લિમોને સ્થાનિક મુસ્લિમો (સિંધીઓ) દ્વારા સ્વીકારવામાં મુશ્કેલી પડી.
• સિંધીઓએ તેમને “મુહાજીરો” કહી સંબોધિત કર્યા, જેના કારણે બંને સમુદાયોમાં તણાવ પેદા થયો.
• આ સંઘર્ષે લગભગ 20 વર્ષ સુધી સિંધની પ્રગતિ અટકાવી દીધી.

હિન્દુ–મુસ્લિમો મળીને લડ્યા હતા અલગ સિંધ માટે

1936 સુધી સિંધ, ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર સાથે બોમ્બે પ્રાંતનો ભાગ હતો.
પરંતુ—

• સિંધના હિન્દુ અને મુસ્લિમો બંનેએ સાથે મળીને અલગ સિંધ પ્રાંત બનાવવાની માંગણી કરી હતી.
• મરાઠી અને ગુજરાતી સમુદાયના વલણને કારણે પોતાના અધિકારો અવગણાય છે એવી સ્થાનિકોને લાગણી હતી.

1913માં હિન્દુ નેતા હરચંદ્રાયએ અલગ કોંગ્રેસ વિધાનસભાની માંગ કરી.
1936માં સિંધને અલગ પ્રાંત બનાવ્યા પછી રાજકીય પરિસ્થિતિ બદલાઈ.
1938માં કરાચીમાં યોજાયેલી મુસ્લિમ લીગની બેઠકમાં મુહમ્મદ અલી ઝીણાએ પહેલીવાર પાકિસ્તાનની માંગણી મૂકી.

1942માં સિંધ વિધાનસભાએ પાકિસ્તાન હિતમાં ઠરાવ પસાર કર્યો, અને ફક્ત પાંચ વર્ષ પછી 1947માં ભારતનું વિભાજન થયું—પરંતુ સિંધીઓને તેનો ભાવ ભોગવવો પડ્યો.

ભાગલા પહેલા સિંધમાં હિન્દુઓની આગવી ભૂમિકા

20મી સદીની શરૂઆત સુધી સિંધના વેપાર, શાસન અને અર્થતંત્રમાં હિન્દુઓનો વહીવટદાર વચસો હતો.

• કરાચી અને હૈદરાબાદ જેવા મોટા શહેરોમાં મોટાભાગના મધ્યમ અને ઉચ્ચ વર્ગના હિન્દુઓ વસતા હતા.
• આ સમુદાય મહેનતુ, વ્યવસાયિક રીતે કુશળ અને સંગઠિત હતો.

પરંતુ 1947ના ભાગલા સમયે—
➡️ 8 લાખથી વધુ હિન્દુઓને સિંધ છોડવું પડ્યું
➡️ સિંધનો આખો મધ્યમ વર્ગ અદૃશ્ય થઈ ગયો
➡️ ફક્ત દલિત હિન્દુઓ જ ત્યાં રહી ગયા

આથી સિંધની અર્થવ્યવસ્થાને ભારે ઝટકો લાગ્યો.
ભારતથી આવેલા મુસ્લિમોમાં જરૂરી કુશળતા ન હોવાનું પણ પરિસ્થિતિ ખરાબ કરવાની મુખ્ય કારણ बनी.

એક સમૃદ્ધ સમાજ – બે દેશોમાં બે જુદા હકીકતો

પાકિસ્તાની સંશોધક તાહિર મેહદી જણાવે છે:

• ભારતમાં સિંધી સમુદાય આજે પણ સમૃદ્ધ અને વ્યવસાયિક રૂપે આગળ છે.
• જ્યારે પાકિસ્તાનમાં મોટાભાગના સિંધીઓ ગરીબી અને બેરોજગારી સામે સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે.

નિષ્કર્ષ

સિંધનું વિભાજન માત્ર ભૂગોળનું વિખંડન ન હતું—તે સાંસ્કૃતિક, આર્થિક અને સામાજિક તાણનો એક લાંબો અધ્યાય હતું, જેના ઘા આજે પણ સિંધ પ્રદેશમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે.