રેડક્લિફ લાઇન: પાંચ અઠવાડિયામાં ખેંચાયેલી એક રેખાએ કેવી રીતે ભારત-પાકિસ્તાનને બે ભાગમાં વહેંચી નાખ્યા?

79 વર્ષ પહેલાં એક એવી સરહદ ખેંચાઈ, જેણે માત્ર જમીન નહીં, પરંતુ લાખો પરિવારોનું જીવન, સંબંધો, વેપાર અને ઓળખ બે દેશોમાં વહેંચી નાખ્યાં. લાહોર, અમૃતસર, ગુરદાસપુરથી લઈને બંગાળ સુધી અનેક લોકોને ખબર જ નહોતી કે બીજા દિવસે તેમનું ઘર કયા દેશમાં હશે. આખરે 17 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ રેડક્લિફ એવોર્ડ જાહેર થયો અને દુનિયાના નકશા પર ભારત અને પાકિસ્તાનની નવી સરહદ સ્પષ્ટ થઈ.

1947નું ભારત આઝાદી તરફ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું હતું. બ્રિટિશ શાસનનો અંત નક્કી થઈ ગયો હતો અને ભારતને બે ડોમિનિયનમાં વહેંચવાની યોજના બની હતી. પરંતુ સૌથી મોટો સવાલ હતો—સરહદ ક્યાંથી પસાર થશે?

આ કામ માટે બ્રિટિશ સરકારે સર સિરિલ રેડક્લિફને પસંદ કર્યા. તેઓ બ્રિટિશ બેરિસ્ટર હતા અને ભારતની ભૂગોળ તથા સ્થાનિક રાજકીય-સામાજિક પરિસ્થિતિથી અગાઉ અજાણ હતા. તેમ છતાં તેમને માત્ર થોડા અઠવાડિયામાં પંજાબ અને બંગાળની નવી સરહદ નક્કી કરવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી.

પાંચ અઠવાડિયામાં દેશની નવી સરહદ

3 જૂન 1947ના માઉન્ટબેટન પ્લાન બાદ ભારતના ભાગલાની પ્રક્રિયા ઝડપથી આગળ વધી. પંજાબ અને બંગાળને પણ ધાર્મિક બહુમતીના આધારે વહેંચવાનું નક્કી થયું.

30 જૂન 1947ના રોજ પંજાબ બાઉન્ડરી કમિશનની રચના થઈ. તેમાં ચાર ન્યાયાધીશો હતા—બે મુસ્લિમ અને બે બિન-મુસ્લિમ. સિરિલ રેડક્લિફ તેના અધ્યક્ષ બન્યા. કમિશનને મુખ્યત્વે મુસ્લિમ અને બિન-મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતા સતત વિસ્તારોને ધ્યાનમાં રાખીને સરહદ નક્કી કરવાની હતી, પરંતુ સાથે અન્ય પરિબળો પણ ધ્યાનમાં લેવાના હતા.

કમિશનની જાહેર સુનાવણીઓ લાહોરમાં 21થી 31 જુલાઈ 1947 દરમિયાન યોજાઈ હતી. વિવિધ પક્ષોએ પોતાના દાવા અને દસ્તાવેજો રજૂ કર્યા. પરંતુ સમય અત્યંત ઓછો હતો.

રેડક્લિફે અંતિમ પંજાબ એવોર્ડ 12 ઓગસ્ટે તૈયાર કર્યો. પરંતુ તેને તરત જાહેર કરવામાં આવ્યો નહીં. અંતે 17 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ—ભારત અને પાકિસ્તાનની આઝાદીના બે દિવસ પછી—રેડક્લિફ એવોર્ડ જાહેર થયો.

સૌથી મોટો આઘાત: લાહોર પાકિસ્તાનમાં ગયું

ભાગલા પહેલાં લાહોર પંજાબનું સાંસ્કૃતિક, શૈક્ષણિક અને આર્થિક કેન્દ્ર હતું. અહીં હિંદુ, શીખ અને મુસ્લિમ સમુદાયો સદીઓથી સાથે રહેતા હતા.

ઘણા લોકો માનતા હતા કે લાહોરનું ભવિષ્ય હજુ નક્કી નથી. 15થી 17 ઓગસ્ટ વચ્ચે શહેરના લોકોમાં ભારે અનિશ્ચિતતા હતી. આખરે રેડક્લિફ એવોર્ડમાં લાહોર પાકિસ્તાનને મળ્યું.

આ નિર્ણયનો અર્થ માત્ર એટલો નહોતો કે નકશા પર એક શહેર બીજા દેશનો ભાગ બની ગયું. તેનો અર્થ એ હતો કે હજારો પરિવારો, જેમનું ઘર-દુકાન-જમીન પેઢીઓથી લાહોરમાં હતી, તેઓ અચાનક નવી સરહદની બીજી બાજુ આવી ગયા.

લાહોરમાંથી હિંદુ અને શીખ પરિવારોનું ભારત તરફ અને ભારતના પૂર્વ ભાગોમાંથી મુસ્લિમ પરિવારોનું પાકિસ્તાન તરફ સ્થળાંતર શરૂ થયું. આ સ્થળાંતર ઘણી જગ્યાએ શાંતિપૂર્ણ નહોતું. રસ્તાઓ, ગામડાં અને રેલવે માર્ગો હિંસાથી ભરાઈ ગયા.

‘મારો ઘર કયા દેશમાં છે?’—લાખો લોકો સામે સૌથી મોટો સવાલ

ભાગલાની સૌથી ભયાનક બાબત એ હતી કે સરહદ ખેંચાઈ ત્યારે લોકોની જિંદગી માટે કોઈ તૈયાર વ્યવસ્થા નહોતી.

કેટલાક ગામોમાં એક સમુદાયની બહુમતી હતી, પરંતુ આસપાસની જમીન અથવા બજાર બીજા ભાગમાં જતું હતું. રેલવે લાઇન, સિંચાઈની નહેરો અને વીજળીની વ્યવસ્થાઓ પણ નવી સરહદથી વિભાજિત થઈ ગઈ.

રેડક્લિફે પોતાના એવોર્ડમાં સ્વીકાર્યું હતું કે નહેરો, રેલવે અને વીજળી જેવી સંયુક્ત વ્યવસ્થાઓને એક જ શાસન હેઠળ રાખવી ઘણી જગ્યાએ શક્ય બની નહોતી. તેમણે બંને દેશો વચ્ચે આવા સંસાધનોના સંયુક્ત નિયંત્રણની જરૂરિયાત અંગે પણ આશા વ્યક્ત કરી હતી.

એટલે રેડક્લિફ લાઇન માત્ર નકશા પરની કાળી રેખા નહોતી. તે પાણી, રેલવે, વીજળી, વેપાર અને ખેતીની વ્યવસ્થાને પણ બે ભાગમાં વહેંચતી હતી.

ગુરદાસપુરનો નિર્ણય કેમ બન્યો ચર્ચાનો વિષય?

રેડક્લિફ એવોર્ડમાં ગુરદાસપુર જિલ્લાનો મોટો ભાગ ભારતને મળ્યો. ગુરદાસપુર, બટાલા અને પઠાણકોટ તાલુકા ભારત તરફ ગયા, જ્યારે શાકરગઢ પાકિસ્તાનમાં ગયો.

આ નિર્ણય ખાસ મહત્વનો હતો કારણ કે ગુરદાસપુરનો વિસ્તાર કાશ્મીર તરફ જતો મહત્વપૂર્ણ ભૂમિ માર્ગ ધરાવતો હતો. આ કારણે ભાગલા પછી ગુરદાસપુરના વિભાજનને લઈને ઐતિહાસિક ચર્ચાઓ લાંબા સમય સુધી ચાલતી રહી.

રેડક્લિફના મૂળ અહેવાલમાં નહેરો અને સિંચાઈ વ્યવસ્થાઓ સહિત અન્ય પરિબળોને ધાર્મિક બહુમતી ઉપરાંત ધ્યાનમાં લેવાની વાત સ્પષ્ટ રીતે કરવામાં આવી હતી.

ફક્ત પંજાબ જ નહીં, બંગાળ પણ બે ભાગમાં વહેંચાયું

ભાગલાની રેખા માત્ર પંજાબમાં નહોતી ખેંચાઈ. બંગાળ માટે પણ અલગ બાઉન્ડરી કમિશન બનાવવામાં આવ્યું.

પૂર્વ બંગાળ પાકિસ્તાનમાં અને પશ્ચિમ બંગાળ ભારતમાં ગયો. અહીં પણ અનેક વિસ્તારોમાં ગામ, રેલવે, બજાર અને કુટુંબોના સંબંધો નવી સરહદથી તૂટી ગયા.

એટલે 17 ઓગસ્ટ 1947નો દિવસ માત્ર પંજાબ માટે નહીં, પરંતુ સમગ્ર ઉપખંડ માટે ઐતિહાસિક વળાંક હતો.

આઝાદી પછી શરૂ થયું સૌથી મોટું સ્થળાંતર

ભારત અને પાકિસ્તાનના ભાગલા સાથે માનવ ઇતિહાસના સૌથી મોટા સામૂહિક સ્થળાંતરોમાંનું એક શરૂ થયું.

હિંદુ અને શીખ પરિવારો પશ્ચિમ પંજાબ તથા પાકિસ્તાનના અન્ય વિસ્તારોમાંથી ભારત તરફ આવવા લાગ્યા. બીજી તરફ ભારતના વિવિધ વિસ્તારોમાંથી મુસ્લિમ પરિવારો પાકિસ્તાન તરફ નીકળ્યા.

ઘણા લોકો પગપાળા નીકળ્યા. કેટલાક બળદગાડામાં ગયા. હજારો લોકો ટ્રેનોમાં સવાર થયા.

પરંતુ અનેક ટ્રેનો મુસાફરોને સુરક્ષિત સ્થળે પહોંચાડવાને બદલે હિંસાના ભયાનક પ્રતીક બની ગઈ. ભાગલા દરમિયાન ટ્રેનો પર હુમલા થયા અને મુસાફરોની હત્યાની ઘટનાઓ બની.

લાખો લોકો બેઘર થયા અને મોટા પાયે જાનહાનિ થઈ. ચોક્કસ મૃત્યુઆંક અંગે ઇતિહાસકારોમાં મતભેદ છે, પરંતુ એ નિર્વિવાદ છે કે ભાગલાએ અતિ વિશાળ માનવીય દુર્ઘટના સર્જી હતી.

મહિલાઓ પર પણ પડ્યો ભાગલાનો સૌથી ભયાનક પ્રહાર

ભાગલાની હિંસામાં મહિલાઓને ખાસ કરીને ગંભીર અત્યાચારનો સામનો કરવો પડ્યો. અપહરણ, બળાત્કાર અને બળજબરીથી ધર્મપરિવર્તન જેવી ઘટનાઓ બની.

અનેક પરિવારો પોતાના પરિવારના ‘માન’ના નામે પોતાની જ મહિલાઓની હત્યા કરતા હોવાના ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો પણ મળે છે.

આથી ભાગલાની કહાની માત્ર ભારત અને પાકિસ્તાનની રાજકીય સરહદની કહાની નથી. તે લાખો મહિલાઓ, બાળકો અને પરિવારોના તૂટેલા જીવનની પણ કહાની છે.

એક જ દિવસમાં ‘ઘર’ની વ્યાખ્યા બદલાઈ ગઈ

ભાગલા પહેલાં જે લોકો પોતાને લાહોર, અમૃતસર, ઢાકા, કરાચી, રાવલપિંડી કે લુધિયાણાના રહેવાસી માનતા હતા, તેમના માટે અચાનક રાષ્ટ્રીય ઓળખ બદલાઈ ગઈ.

જે જમીન પર પેઢીઓથી પરિવાર રહેતો હતો, તે જમીન નવા દેશનો ભાગ બની ગઈ.

જે દુકાન પિતાએ શરૂ કરી હતી, તે સરહદની બીજી બાજુ રહી ગઈ.

જે ખેતરમાં પરિવારની પેઢીઓએ મહેનત કરી હતી, ત્યાં જવું હવે શક્ય નહોતું.

અને સૌથી મોટું દુઃખ—ઘણા પરિવારો પોતાના સગાં-સંબંધીઓથી હંમેશ માટે અલગ થઈ ગયા.

રેડક્લિફે પોતે શું કહ્યું હતું?

રેડક્લિફના સત્તાવાર અહેવાલમાં જ સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું કે સરહદ નક્કી કરતી વખતે કેટલાક વિસ્તારોમાં ધાર્મિક બહુમતી સિવાય રેલવે, નહેરો અને વીજળી જેવી વ્યવસ્થાઓને પણ ધ્યાનમાં લેવી પડી હતી.

તેમણે લખ્યું હતું કે સરહદ એવી પરિસ્થિતિ ઊભી કરી શકે છે જ્યાં એક જ સિંચાઈ અથવા વીજળી વ્યવસ્થા બે દેશોમાં વહેંચાઈ જાય. આવી સ્થિતિમાં બંને દેશો વચ્ચે સહકાર જરૂરી બનશે.

આ વાત બતાવે છે કે રેડક્લિફ લાઇન દોરવી માત્ર ‘મુસ્લિમ બહુમતી સામે બિન-મુસ્લિમ બહુમતી’નો સરળ હિસાબ નહોતો. જમીન, નહેરો, રેલવે, વીજળી, વહીવટી સીમાઓ અને અન્ય પરિબળો પણ અંતિમ નિર્ણયમાં આવ્યા.

17 ઓગસ્ટની જાહેરાત શા માટે એટલી વિવાદાસ્પદ બની?

ભારત 15 ઓગસ્ટે આઝાદ થયું. પાકિસ્તાન 14 ઓગસ્ટે આઝાદ થયું. પરંતુ બંને દેશોની વાસ્તવિક સરહદનો અંતિમ એવોર્ડ 17 ઓગસ્ટે જાહેર થયો.

એટલે બે દિવસ સુધી અનેક વિસ્તારોના લોકો માટે એક વિચિત્ર સ્થિતિ હતી—તેઓ આઝાદી તો મેળવી ચૂક્યા હતા, પરંતુ તેમને હજુ ખબર નહોતી કે તેઓ કયા દેશમાં છે.

પંજાબમાં આ અનિશ્ચિતતાએ સ્થિતિ વધુ ગંભીર બનાવી. લાહોર સહિત અનેક શહેરો પોતાના ભવિષ્યની રાહ જોઈ રહ્યાં હતાં. 17 ઓગસ્ટે એવોર્ડ જાહેર થતાં આ અનિશ્ચિતતાનો અંત આવ્યો, પરંતુ સાથે જ મોટા પાયે સ્થળાંતર અને હિંસાનો નવો તબક્કો શરૂ થયો.

રેડક્લિફ લાઇન આજે પણ જીવંત છે

79 વર્ષ પછી પણ રેડક્લિફ લાઇનનો પ્રભાવ ભારત અને પાકિસ્તાનના સંબંધોમાં જોવા મળે છે.

પંજાબ અને બંગાળના પરિવારોમાં આજે પણ ભાગલાની યાદો જીવંત છે. વિભાજિત પરિવારોની વાર્તાઓ, ગુમ થયેલા ગામોની યાદો અને સરહદની બંને બાજુ રહેલા સગાંઓની કહાનીઓ પેઢી દર પેઢી આગળ વધી છે.

ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધોમાં કાશ્મીરનો પ્રશ્ન, સરહદી તણાવ અને યુદ્ધોની કહાની પણ 1947ની ભાગલાની પૃષ્ઠભૂમિ સાથે જોડાયેલી છે.

ભાગલા પાછળ માત્ર એક રેખા નહોતી

રેડક્લિફ લાઇનને ઘણીવાર એક વ્યક્તિ દ્વારા ખેંચાયેલી રેખા તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. પરંતુ હકીકતમાં તેની પાછળ 1947ની રાજકીય પરિસ્થિતિ, બ્રિટિશ સત્તા હસ્તાંતરણની ઝડપ, કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચેના મતભેદો, અલગ રાષ્ટ્રની માંગ, પંજાબ-બંગાળની જટિલ વસ્તી રચના અને વધતી સામુદાયિક હિંસા—આ બધું જવાબદાર હતું.

રેડક્લિફને અત્યંત ઓછા સમયમાં એક એવા પ્રદેશને વહેંચવાનો નિર્ણય લેવો પડ્યો જ્યાં ગામડાંથી લઈને નહેરો અને રેલવે સુધી બધું એકબીજા સાથે જોડાયેલું હતું.

અને અંતે જે રેખા નકશા પર દોરાઈ, તેણે જમીન કરતાં ઘણું વધારે વહેંચી નાખ્યું.

તેણે ઘર વહેંચ્યાં, પરિવારો વહેંચ્યાં, બજારો વહેંચ્યાં, યાદો વહેંચી અને એક જ સંસ્કૃતિને બે અલગ રાષ્ટ્રોની સરહદોમાં કેદ કરી દીધી.

અંતિમ સવાલ

1947માં લોકો માટે સૌથી મોટો સવાલ હતો—“આ ઘર હવે કયા દેશમાં છે?”

79 વર્ષ પછી ઇતિહાસનો સવાલ કદાચ થોડો અલગ છે—

“સરહદે બે દેશ તો બનાવી દીધા, પરંતુ શું તે લોકોના દિલમાં રહેલી જૂની દુનિયાને પણ ખરેખર બે ભાગમાં વહેંચી શકી?”

રેડક્લિફ લાઇનનો ઇતિહાસ આજે પણ આ જ સવાલનો જવાબ શોધે છે.