દેશમાં બનશે ફાઇટર જેટ-ટેન્ક-મિસાઇલના પાર્ટ્સ: રક્ષા મંત્રાલયે 405 સ્ટ્રેટેજિક આઇટમ્સની છઠ્ઠી યાદી જાહેર કરી, ₹3,070 કરોડના બિઝનેસની અપેક્ષા

ભારતને ડિફેન્સ મેન્યુફેક્ચરિંગમાં વધુ આત્મનિર્ભર બનાવવા કેન્દ્ર સરકારે મોટું પગલું ભર્યું છે. રક્ષા મંત્રાલયે 405 સ્ટ્રેટેજિક આઇટમ્સની છઠ્ઠી યાદી જાહેર કરી છે, જેમાં ફાઇટર જેટ, હેલિકોપ્ટર, ટેન્ક, બખ્તરબંધ વાહનો, મિસાઇલ, રડાર અને અન્ય ડિફેન્સ સિસ્ટમમાં વપરાતા વિવિધ પાર્ટ્સ અને ઉપકરણોનો સમાવેશ થાય છે.

સરકારનો મુખ્ય હેતુ આ સામાનની આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને તેનું ઉત્પાદન ભારતમાં જ કરાવવાનો છે. મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, જો આ ઉત્પાદનોનું સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પાદન કરવામાં આવે તો અંદાજે ₹3,070 કરોડનો કારોબાર ભારતીય કંપનીઓને મળી શકે છે.

405 પ્રોડક્ટ્સમાં શું સામેલ?

રક્ષા મંત્રાલયની નવી યાદીમાં અલગ-અલગ મશીનરીના પાર્ટ્સ, સ્પેર પાર્ટ્સ, કમ્પોનન્ટ, સબ-સિસ્ટમ અને રો મટિરિયલનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

આ ઉપરાંત નીચેના ડિફેન્સ પ્લેટફોર્મ અને સિસ્ટમ સાથે જોડાયેલા ઉપકરણો પણ યાદીમાં સામેલ છે:

• હેલિકોપ્ટર અને લડાકુ વિમાનના વિવિધ પાર્ટ્સ
• ટેન્ક અને બખ્તરબંધ વાહનોના કમ્પોનન્ટ
• રડાર અને અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમ
• સોનાર સિસ્ટમ
• ફાયર કંટ્રોલ સિસ્ટમ
• સેટેલાઇટ કમ્યુનિકેશન સિસ્ટમ
• એન્ટી-ટેન્ક દારૂગોળો
• યુદ્ધ જહાજોના વિવિધ ઉપકરણો
• મિસાઇલ સિસ્ટમના મહત્વપૂર્ણ પાર્ટ્સ
• વિવિધ સ્પેર અને સબ-સિસ્ટમ

આ યાદી દ્વારા ભારતના ડિફેન્સ સેક્ટરમાં સ્થાનિક સપ્લાય ચેઇનને વધુ મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

સુખોઈ-30MKIથી તેજસ સુધીના પ્લેટફોર્મ

નવી યાદીમાં ભારતીય સશસ્ત્ર દળોમાં ઉપયોગમાં લેવાતા અનેક મહત્વપૂર્ણ પ્લેટફોર્મ સાથે સંબંધિત વસ્તુઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

એરક્રાફ્ટ અને હેલિકોપ્ટર કેટેગરીમાં Advanced Light Helicopter (ALH), Light Utility Helicopter (LUH), Sukhoi-30MKI અને Light Combat Aircraft (LCA) જેવા પ્લેટફોર્મ સાથે સંબંધિત ઉપકરણો સામેલ છે.

આ ઉપરાંત AL-31FP એન્જિન સાથે જોડાયેલા ભાગોનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ એન્જિન સુખોઈ-30MKI ફાઇટર જેટમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે.

આ પગલાથી ભવિષ્યમાં આવા પ્લેટફોર્મના મેન્ટેનન્સ અને સ્પેર પાર્ટ્સ માટે વિદેશી સપ્લાયરો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.

T-72, T-90 અને BMP-IIના પાર્ટ્સ પણ ભારતમાં બનશે

આર્મર્ડ પ્લેટફોર્મ કેટેગરીમાં ભારતીય સેનાના ઉપયોગમાં રહેલા મહત્વપૂર્ણ વાહનોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

તેમાં T-72 અને T-90 ટેન્ક તથા BMP-II બખ્તરબંધ વાહન સાથે જોડાયેલા પાર્ટ્સ અને કમ્પોનન્ટ સામેલ છે.

આ વાહનો લાંબા સમયથી ભારતીય સેનાની મિકેનાઇઝ્ડ ફોર્સનો મહત્વનો ભાગ છે. તેમના સ્પેર પાર્ટ્સનું સ્થાનિક ઉત્પાદન વધવાથી જાળવણી ખર્ચ અને વિદેશી સપ્લાય ચેઇન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.

રડારથી સેટેલાઇટ કમ્યુનિકેશન સુધી સ્થાનિક ઉત્પાદન

ડિફેન્સ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ક્ષેત્રને પણ આ પહેલથી મોટો ફાયદો થઈ શકે છે.

યાદીમાં રડાર, સોનાર, ફાયર કંટ્રોલ અને સેટેલાઇટ કમ્યુનિકેશન સિસ્ટમ સાથે સંબંધિત વિવિધ કમ્પોનન્ટનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

આ ક્ષેત્ર વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વનું છે, કારણ કે આધુનિક યુદ્ધમાં માત્ર ટેન્ક કે મિસાઇલ જ નહીં પરંતુ સેન્સર, રડાર, કમ્યુનિકેશન અને ડેટા સિસ્ટમ પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

મિસાઇલ સિસ્ટમના પાર્ટ્સ પણ ભારતમાં બનશે

નવી યાદીમાં વિવિધ મિસાઇલ સિસ્ટમ સાથે જોડાયેલા પાર્ટ્સ પણ સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.

તેમાં Konkurs-M, Invar અને MRSAM જેવી મિસાઇલ સિસ્ટમ સાથે સંબંધિત અનેક ઉપકરણો અને કમ્પોનન્ટનો સમાવેશ થાય છે.

આ ઉપરાંત ટેન્ક વિરોધી હાઈ એક્સપ્લોઝિવ એમ્યુનિશન અને અન્ય જરૂરી ડિફેન્સ આઇટમ્સ પણ સ્થાનિક સ્તરે બનાવવાની દિશામાં આગળ વધવામાં આવી રહ્યું છે.

ભારતીય કંપનીઓ અને MSMEને મોટો ફાયદો

આ સમગ્ર યોજનામાં ભારતીય ઉદ્યોગો, ખાસ કરીને MSME અને ડિફેન્સ સ્ટાર્ટઅપ્સની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ રહેશે.

રક્ષા મંત્રાલયે જાહેર કરેલી યાદીમાં દરેક પ્રોડક્ટના ભારતીયકરણ માટે ચોક્કસ સમયગાળો નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. એટલે કંપનીઓને આ ઉપકરણો અને કમ્પોનન્ટ્સ દેશમાં વિકસાવીને તેનું ઉત્પાદન શરૂ કરવા માટે સમય આપવામાં આવશે.

આથી નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો માટે ડિફેન્સ સપ્લાય ચેઇનમાં પ્રવેશવાની નવી તકો ઊભી થઈ શકે છે.

સરકારનો પ્રયાસ છે કે મોટા ડિફેન્સ પ્લેટફોર્મની સાથે તેના નાના-મોટા પાર્ટ્સ પણ ભારતમાં જ બને. તેનાથી સમગ્ર ડિફેન્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ ઇકોસિસ્ટમ વિકસિત થઈ શકે છે.

5 વર્ષમાં 15,700થી વધુ પ્રોડક્ટ્સનું ભારતીયકરણ

ભારતના ડિફેન્સ સેક્ટરમાં આયાત ઘટાડવા માટે સરકાર છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી સતત પ્રયાસ કરી રહી છે.

ઓગસ્ટ 2020માં SRIJAN ડિફેન્સ પોર્ટલ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પોર્ટલનો હેતુ વિદેશમાંથી આયાત થતા ડિફેન્સ પ્રોડક્ટ્સ અને કમ્પોનન્ટને ભારતીય કંપનીઓ દ્વારા દેશમાં જ વિકસાવવા માટે તકો ઊભી કરવાનો છે.

આ પ્લેટફોર્મ પર DPSU અને સર્વિસ હેડક્વાર્ટર દ્વારા સંરક્ષણ ક્ષેત્રની જરૂરીયાતો ભારતીય ઉદ્યોગ, MSME અને સ્ટાર્ટઅપ્સ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવે છે.

રક્ષા મંત્રાલય અનુસાર, પોર્ટલ શરૂ થયા બાદ જૂન 2026 સુધીમાં 33,000થી વધુ પ્રોડક્ટ્સ ભારતીય ઉદ્યોગો સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવી છે.

તેમાંથી છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં 15,700થી વધુ પ્રોડક્ટ્સનું ભારતીયકરણ કરવામાં આવ્યું છે.

મંત્રાલયનો અંદાજ છે કે આ ભારતીયકરણને કારણે આશરે ₹9,000 કરોડની આયાતને બદલે સ્થાનિક ઉત્પાદન શક્ય બન્યું છે.

સ્થાનિક કંપનીઓને ₹10,000 કરોડના ઓર્ડર

મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, માર્ચ 2026 સુધીમાં સ્થાનિક વિક્રેતાઓને લગભગ ₹10,000 કરોડના ખરીદી ઓર્ડર આપવામાં આવ્યા છે.

આમાં ઇન-હાઉસ પ્રોડક્શન સાથે જોડાયેલા ઓર્ડરનો પણ સમાવેશ થાય છે.

આ આંકડો દર્શાવે છે કે સરકાર માત્ર યાદી જાહેર કરીને અટકી નથી રહી, પરંતુ સ્થાનિક કંપનીઓ પાસેથી ડિફેન્સ સામાન ખરીદવાની પ્રક્રિયાને પણ પ્રોત્સાહન આપી રહી છે.

₹3,070 કરોડનો નવો બિઝનેસ અવસર

નવી 405 આઇટમ્સની યાદી ભારતીય ડિફેન્સ ઉદ્યોગ માટે એક મોટો બિઝનેસ અવસર બની શકે છે.

જો આ પ્રોડક્ટ્સનું ઉત્પાદન ભારતીય કંપનીઓ દ્વારા કરવામાં આવે તો અંદાજે ₹3,070 કરોડનો વેપાર દેશમાં જ રહી શકે છે.

તેના અનેક ફાયદા થઈ શકે છે:

1. આયાતમાં ઘટાડો: વિદેશી પાર્ટ્સ અને કમ્પોનન્ટ પર નિર્ભરતા ઘટશે.

2. ભારતીય ઉદ્યોગોને ઓર્ડર: MSME અને સ્ટાર્ટઅપ્સને નવા બિઝનેસ અવસર મળશે.

3. રોજગારીમાં વધારો: નવા મેન્યુફેક્ચરિંગ યુનિટ અને સપ્લાય ચેઇનથી રોજગારીની તકો ઊભી થશે.

4. ટેક્નોલોજીનો વિકાસ: ભારતીય કંપનીઓને હાઈ-ટેક ડિફેન્સ પ્રોડક્ટ વિકસાવવાનો અનુભવ મળશે.

5. આત્મનિર્ભરતા: યુદ્ધ અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય સંકટ દરમિયાન વિદેશી સપ્લાય પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકાશે.

‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’થી ‘ડિફેન્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ’ તરફ ભારત

સરકાર છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ડિફેન્સ મેન્યુફેક્ચરિંગમાં સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે. હવે માત્ર મોટા હથિયારો અને પ્લેટફોર્મનું ઉત્પાદન જ નહીં પરંતુ તેમાં વપરાતા નાના કમ્પોનન્ટ, સ્પેર પાર્ટ્સ અને સબ-સિસ્ટમ પણ ભારતમાં બનાવવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે.

આ વ્યૂહરચનાથી ભારત માત્ર પોતાની સેનાની જરૂરિયાતો પૂરી કરી શકે તેવું નહીં, પરંતુ ભવિષ્યમાં ડિફેન્સ પ્રોડક્ટ્સની નિકાસ કરનાર દેશ તરીકે પણ પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરી શકે છે.

આત્મનિર્ભર ડિફેન્સ માટે મોટું પગલું

ફાઇટર જેટ, હેલિકોપ્ટર, ટેન્ક, રડાર, મિસાઇલ અને યુદ્ધ જહાજો જેવી આધુનિક ડિફેન્સ સિસ્ટમમાં હજારો પ્રકારના પાર્ટ્સ અને કમ્પોનન્ટની જરૂર પડે છે. આમાંથી વધુને વધુ વસ્તુઓ ભારતમાં બનશે તો સમગ્ર ડિફેન્સ સપ્લાય ચેઇન દેશની અંદર વિકસિત થઈ શકે છે.

405 સ્ટ્રેટેજિક આઇટમ્સની નવી યાદી અને ₹3,070 કરોડના સંભવિત બિઝનેસ સાથે સરકારનું લક્ષ્ય સ્પષ્ટ છે—ડિફેન્સ ક્ષેત્રમાં આયાત ઘટાડવી, ભારતીય કંપનીઓને આગળ લાવવી અને દેશને વધુ આત્મનિર્ભર બનાવવો.