ડોલરની સામે ભારતીય રૂપિયો હાલમાં એશિયાની મુખ્ય કરન્સીઓમાં સૌથી વધુ દબાણ હેઠળ જોવા મળી રહ્યો છે. છેલ્લા પાંચ મહિનામાં રૂપિયો 6%થી વધુ નબળો પડ્યો છે, જ્યારે આ જ સમયગાળામાં પાકિસ્તાની રૂપિયો લગભગ 0.5% મજબૂત થયો છે અને ચીની યુઆન પણ આશરે 3% સુધી મજબૂત બન્યો છે. આ પરિસ્થિતિએ એક મહત્વનો સવાલ ઉભો કર્યો છે કે આખરે ભારત જેવી મોટી અર્થવ્યવસ્થાનો રૂપિયો કેમ સતત દબાણમાં છે?

એશિયાના 14 મોટા દેશોમાં ડોલરની સામે કરન્સીની સ્થિતિ: ભારતનો રૂપિયો સૌથી વધુ દબાણમાં

ક્રમ	દેશ	કરન્સી	1 જાન્યુઆરી 2026	3 જૂન 2026	ફેરફાર (%)
1	ઇન્ડોનેશિયા	ઇન્ડોનેશિયન રૂપિયો	16,668	17,961.7	-7.8%
2	ભારત	ભારતીય રૂપિયો	89.96	95.7	-6.4%
3	દક્ષિણ કોરિયા	સાઉથ કોરિયન વોન	1,443.64	1,529.2	-5.9%
4	ફિલિપાઇન્સ	ફિલિપાઇન પેસો	58.9	61.7	-4.8%
5	થાઇલેન્ડ	થાઇ બાટ	31.48	32.7	-3.9%
6	જાપાન	જાપાનીઝ યેન	156.87	159.6	-1.7%
7	બાંગ્લાદેશ	બાંગ્લાદેશી ટાકા	120.8	122.7	-1.6%
8	હોંગકોંગ	હોંગકોંગ ડોલર	7.79	7.84	-0.6%
9	તાઇવાન	ન્યૂ તાઇવાન ડોલર	31.3	31.45	-0.5%
10	વિયેતનામ	વિયેતનામી ડોંગ	26,295	26,346	-0.2%
11	પાકિસ્તાન	પાકિસ્તાની રૂપિયો	279.8	278.4	+0.5%
12	સિંગાપુર	સિંગાપુર ડોલર	1.29	1.28	+0.8%
13	મલેશિયા	મલેશિયન રિંગિટ	4.05	3.99	+1.5%
14	ચીન	ચીની યુઆન	7.00	6.76	+3.4%

મુખ્ય મુદ્દા

• ભારતીય રૂપિયો 5 મહિનામાં 6.4% તૂટ્યો, જે એશિયાની મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સૌથી ખરાબ પ્રદર્શનોમાંથી એક છે.
• ચીની યુઆન 3.4% મજબૂત થયો, જે આ યાદીમાં સૌથી સારો દેખાવ છે.
• પાકિસ્તાની રૂપિયો 0.5% મજબૂત થયો, જ્યારે ભારતનો રૂપિયો સતત દબાણમાં રહ્યો.
• ઇન્ડોનેશિયન રૂપિયો સૌથી વધુ 7.8% ઘટ્યો, જ્યારે ભારત બીજા ક્રમે સૌથી વધુ નબળો પડ્યો.

નોંધ: તમામ આંકડા એક અમેરિકન ડોલરની સામે સંબંધિત દેશોની કરન્સીના વિનિમય દર દર્શાવે છે. 1 જાન્યુઆરી 2026 અને 3 જૂન 2026 વચ્ચેના ફેરફારના આધારે ટકાવારી ગણવામાં આવી છે.

ડોલર-રૂપિયાનો સંબંધ શું છે?

દુનિયાભરમાં કરન્સીની લેવડદેવડ ‘ફોરેક્સ માર્કેટ’ દ્વારા થાય છે. આ કોઈ એક સ્થળે આવેલી બજાર નથી, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે ડિજિટલ રીતે સંચાલિત થતી સિસ્ટમ છે, જેમાં બેંકો, રોકાણકારો, એક્સપોર્ટર્સ અને ઇમ્પોર્ટર્સ વિવિધ કરન્સીની ખરીદી-વેચાણ કરે છે.

અર્થશાસ્ત્રનો મૂળભૂત નિયમ છે કે જે વસ્તુની માંગ વધારે હોય તેની કિંમત પણ વધારે હોય છે. દુનિયાના લગભગ 88% આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારનું સેટલમેન્ટ અમેરિકન ડોલરમાં થાય છે. તેથી લગભગ દરેક દેશ ડોલરનો સંગ્રહ કરવા માંગે છે. વિશ્વના કુલ વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારમાંથી અંદાજે 57% હિસ્સો માત્ર ડોલરનો છે. આ જ કારણ છે કે ડોલરને વૈશ્વિક રિઝર્વ કરન્સી માનવામાં આવે છે.

હાલમાં ડોલરની વૈશ્વિક માંગ વધી રહી છે. ભારતમાં પણ જેટલા ડોલર આવી રહ્યા છે તેનાથી વધુ ડોલર ખર્ચાઈ રહ્યા છે. પરિણામે રૂપિયો નબળો પડી રહ્યો છે અને 1 ડોલર સામે રૂપિયો 95ની આસપાસ ટ્રેડ થઈ રહ્યો છે.

રૂપિયો ઝડપથી કેમ તૂટ્યો? જાણો ચાર મોટા કારણો

1. કાચા તેલના ભાવમાં ભારે વધારો

ભારત પોતાની જરૂરિયાતના 85%થી વધુ કાચા તેલની આયાત કરે છે અને તેનું ચૂકવણું માત્ર ડોલરમાં જ થાય છે. ભારતના કુલ આયાત બિલમાં સૌથી મોટો હિસ્સો પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોનો છે.

મધ્ય પૂર્વમાં વધેલા તણાવ અને યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિઓના કારણે કાચા તેલના ભાવમાં ભારે વધારો થયો છે. ક્રૂડ ઓઇલ મોંઘું થતાં ભારતને વધુ ડોલર ખર્ચવા પડ્યા, જેના કારણે રૂપિયો વધુ દબાણમાં આવ્યો.

ICRAના અંદાજ મુજબ કાચા તેલના ભાવમાં પ્રતિ બેરલ 10 ડોલરનો વધારો થાય તો ભારતના આયાત બિલ પર 14થી 16 અબજ ડોલરનો વધારાનો બોજ પડે છે.

2. વિદેશી રોકાણકારોની નાણાં ઉપાડવાની હોડ

વિદેશી રોકાણકારો ભારતના શેરબજાર અને વિવિધ ઉદ્યોગોમાં રોકાણ કરે છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી તેઓ મોટા પ્રમાણમાં નાણાં બહાર કાઢી રહ્યા છે.

2025 દરમિયાન વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારોએ (FII) ભારતીય બજારમાંથી 1.66 લાખ કરોડ રૂપિયા ઉપાડ્યા હતા. જ્યારે 2026ના પ્રથમ પાંચ મહિનામાં જ 2.26 લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુની વેચવાલી થઈ ચૂકી છે.

વિદેશી રોકાણકારો જ્યારે નાણાં ઉપાડે છે ત્યારે તેઓ રૂપિયા વેચીને ડોલર ખરીદે છે. પરિણામે બજારમાં ડોલરની માંગ વધે છે અને રૂપિયો વધુ નબળો પડે છે.

3. અટકળો અને સટ્ટાબાજીનો પ્રભાવ

અર્થશાસ્ત્રીઓના જણાવ્યા મુજબ બજારમાં એવી ધારણા મજબૂત બની રહી છે કે રૂપિયો હજુ વધુ ઘટશે. આ ધારણાના આધારે ટ્રેડર્સ અને રોકાણકારો ડોલરમાં પોઝિશન લઈ રહ્યા છે.

ઘણા ભારતીય એક્સપોર્ટર્સ પોતાની કમાણીના ડોલર ભારતમાં લાવવા બદલે વિદેશમાં જ રાખી રહ્યા છે, જેથી રૂપિયો વધુ ઘટે તો તેમને વધુ લાભ મળી શકે. બીજી તરફ ઇમ્પોર્ટર્સ ભાવ વધવાની ભીતિથી વધુ ખરીદી કરી રહ્યા છે.

આ સ્થિતિએ રૂપિયાની માંગ ઘટાડીને તેના પર વધુ દબાણ ઊભું કર્યું છે.

4. ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા અંગે વધતી ચિંતાઓ

કેટલાક અર્થશાસ્ત્રીઓ માને છે કે વૈશ્વિક સ્તરે ભારત અંગે અનિશ્ચિતતા વધી છે. અમેરિકાની નવી વેપાર નીતિઓ, વધતા ટેરિફ અને કેટલાક આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ દ્વારા ભારતીય અર્થતંત્રના આંકડાઓ અંગે ઉઠાવાયેલા સવાલોના કારણે રોકાણકારોમાં સાવચેતી વધી છે.

સાથે જ ‘ડોલર ઇન્ડેક્સ’માં પણ વધારો થયો છે, જે દર્શાવે છે કે વિશ્વભરમાં ડોલર વધુ મજબૂત બની રહ્યો છે.

ચીન અને પાકિસ્તાનની કરન્સી મજબૂત, તો ભારતથી ક્યાં ચૂક થઈ રહી છે?

અર્થશાસ્ત્રીઓનું માનવું છે કે લાંબા ગાળે રૂપિયાની કમજોરી પાછળ માત્ર વૈશ્વિક પરિબળો જ નહીં, પરંતુ કેટલીક નીતિગત ખામીઓ પણ જવાબદાર છે.

1. નવી ટેકનોલોજી અને R&Dમાં ઓછું રોકાણ

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને નવી ટેકનોલોજી દુનિયાની અર્થવ્યવસ્થાને બદલી રહી છે. અમેરિકા અને ચીન આ ક્ષેત્રમાં અબજો ડોલરનું રોકાણ કરી રહ્યા છે, જ્યારે ભારતનું રોકાણ તુલનાત્મક રીતે ખૂબ ઓછું છે.

ભારત પોતાની GDPનો માત્ર 0.65% ભાગ સંશોધન અને વિકાસ (R&D) પાછળ ખર્ચે છે, જ્યારે ચીન અને અમેરિકા આશરે 3% સુધી ખર્ચ કરે છે.

નવી ટેકનોલોજી વિના ઉચ્ચ મૂલ્યવાળા ઉત્પાદનો અને સેવાઓનું સર્જન મુશ્કેલ બને છે, જેના કારણે વિદેશી હૂંડિયામણ કમાવવાની ક્ષમતા મર્યાદિત રહે છે.

2. મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્ર હજુ પણ નબળું

ભારત હજુ પણ મોટા પ્રમાણમાં વપરાશકર્તા બજાર તરીકે ઓળખાય છે. દેશનું મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્ર અપેક્ષા મુજબ મજબૂત બની શક્યું નથી.

‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ જેવી યોજનાઓ હોવા છતાં ભારત હજુ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, મશીનરી, હાઇ-ટેક ઉપકરણો અને અન્ય ઉચ્ચ મૂલ્યવાળા ઉત્પાદનોના ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં ચીન જેવા દેશોથી ઘણું પાછળ છે.

3. આયાત વધુ, નિકાસ ઓછી

2025-26 દરમિયાન ભારતે લગભગ 860 અબજ ડોલરની નિકાસ કરી, પરંતુ 979 અબજ ડોલરની આયાત કરી. એટલે કે 119 અબજ ડોલરની વેપાર ખાધ રહી.

ભારત દવાઓ, પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો અને જ્વેલરીની નિકાસ કરે છે, પરંતુ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઉચ્ચ ટેકનોલોજી ઉત્પાદનોમાં હજુ પણ પાછળ છે. આ ક્ષેત્રોમાં ચીન, તાઇવાન અને વિયેતનામ આગળ છે.

રૂપિયાને બચાવવા RBI શું કરી રહી છે?

ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) રૂપિયાની વધુ પડતી કમજોરી રોકવા માટે પોતાના વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારમાંથી ડોલર વેચી રહી છે.

2025-26 દરમિયાન RBIએ 53.1 અબજ ડોલર જેટલા ડોલર બજારમાં વેચ્યા હતા, જે અગાઉના વર્ષ કરતાં નોંધપાત્ર વધારે છે. તાજેતરમાં પણ RBIએ બજારમાં ડોલર વેચીને રૂપિયાને ટેકો આપવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.

જોકે સતત હસ્તક્ષેપના કારણે RBIના વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. તેમ છતાં હાલનું ભંડાર દેશની લગભગ 10 મહિનાની આયાત જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે પૂરતું માનવામાં આવે છે.

શું રૂપિયો ટૂંક સમયમાં 100ના સ્તરે પહોંચી શકે?

આ મુદ્દે અર્થશાસ્ત્રીઓમાં મતભેદ જોવા મળે છે. કેટલાક નિષ્ણાતો માને છે કે બજારની સ્થિતિને જોતા રૂપિયાને સ્વાભાવિક રીતે ઘટવા દેવું જોઈએ, જ્યારે અન્ય અર્થશાસ્ત્રીઓ ચેતવણી આપે છે કે 100 પ્રતિ ડોલરના સ્તરે પહોંચવાથી કાચા તેલ, સોનું અને અન્ય આયાતી વસ્તુઓ મોંઘી થઈ જશે.

રૂપિયો 100 સુધી પહોંચશે કે નહીં તે મોટા ભાગે કાચા તેલના ભાવ, વિદેશી રોકાણની સ્થિતિ, એનઆરઆઈ દ્વારા મોકલાતી રકમ અને RBIના હસ્તક્ષેપ પર નિર્ભર રહેશે.

નિષ્કર્ષ

ભારતીય રૂપિયાની કમજોરી પાછળ માત્ર એક કારણ જવાબદાર નથી. વધતા તેલના ભાવ, વિદેશી રોકાણમાં ઘટાડો, બજારની અટકળો અને નિકાસ કરતાં વધુ આયાત જેવી અનેક પરિસ્થિતિઓ એકસાથે કામ કરી રહી છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે લાંબા ગાળે રૂપિયાને મજબૂત બનાવવા માટે ભારતે ટેકનોલોજી, સંશોધન, મેન્યુફેક્ચરિંગ અને નિકાસ આધારિત વિકાસ પર વધુ ભાર મૂકવો પડશે. ત્યારે જ ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટશે અને રૂપિયાને સ્થિરતા મળશે.