દુનિયાને ક્રૂડ ઓઈલ વેચનાર રશિયા હવે પેટ્રોલ કેમ ખરીદી રહ્યું છે? શું યુક્રેને રિફાઇનરીઓને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું? જાણો સમગ્ર હકીકત

દુનિયાના સૌથી મોટા ક્રૂડ ઓઈલ ઉત્પાદક અને નિકાસકાર દેશોમાં સામેલ રશિયા આજે એવી સ્થિતિમાં પહોંચી ગયો છે કે તેને અન્ય દેશોમાંથી પેટ્રોલ ખરીદવાની જરૂર પડી રહી છે. અહેવાલો મુજબ ભારતમાંથી પણ પેટ્રોલના ટેન્કરો રશિયા તરફ મોકલાયા છે. બીજી તરફ રશિયાના અનેક શહેરોમાં પેટ્રોલ પંપો પર લાંબી કતારો જોવા મળી રહી છે અને અનેક વિસ્તારોમાં ઇંધણના વેચાણ પર મર્યાદા લગાવવામાં આવી છે.

આ પરિસ્થિતિ પાછળનું સૌથી મોટું કારણ યુક્રેન દ્વારા છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી રશિયાની ઓઈલ રિફાઇનરીઓ અને ઇંધણ માળખા પર કરવામાં આવેલા સતત ડ્રોન હુમલાઓ માનવામાં આવે છે.

યુક્રેને રશિયાના ઓઈલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને બનાવ્યું નિશાન

રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ યુક્રેને રશિયાની ઓઈલ રિફાઇનરીઓને વ્યૂહાત્મક લક્ષ્ય બનાવ્યું છે. માર્ચ 2026થી અત્યાર સુધી યુક્રેને રશિયાની રિફાઇનરીઓ પર 50થી વધુ હુમલા કર્યા હોવાનું જણાવાય છે.

4 જુલાઈએ યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ વોલોદિમિર ઝેલેન્સકીએ જણાવ્યું હતું કે યુક્રેને સરહદથી લગભગ 850 કિલોમીટર દૂર આવેલા સેન્ટ પીટર્સબર્ગની મોટી રિફાઇનરી પર સફળ ડ્રોન હુમલો કર્યો હતો. આ રિફાઇનરી દર વર્ષે આશરે 1.25 કરોડ ટન પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન કરે છે. આ પહેલાં જૂન મહિનામાં પણ આ જ રિફાઇનરીને નિશાન બનાવવામાં આવી હતી.

આ ઉપરાંત મોસ્કોની બહાર આવેલી બીજી મહત્વપૂર્ણ રિફાઇનરી પર પણ હુમલો થયો હતો. યુક્રેનિયન મીડિયા અનુસાર, રશિયાની ટોચની 10 રિફાઇનરીઓમાંથી 8 પર હુમલા થઈ ચૂક્યા છે.

હુમલાઓ બાદ રશિયામાં ઇંધણ સંકટ

રિફાઇનરીઓને થયેલા નુકસાનની સીધી અસર રશિયાના ઇંધણ ઉત્પાદન પર પડી છે.

• રશિયાની રિફાઇનિંગ ક્ષમતા લગભગ 42.7 ટકા સુધી ઘટી ગઈ હોવાનું કહેવાય છે.
• ઓઈલના 60 જેટલા સ્ટોરેજ ડેપોને નુકસાન થયું છે.
• ગયા વર્ષની સરખામણીમાં કુલ ઓઈલ ઉત્પાદન આશરે 25 ટકા ઘટ્યું હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
• પેટ્રોલનું દૈનિક ઉત્પાદન લગભગ 10 લાખ બેરલથી ઘટીને 8.5 લાખ બેરલ સુધી આવી ગયું છે.
• ઓગસ્ટ 2025થી અત્યાર સુધી રશિયાને અંદાજે 13.5 બિલિયન ડોલરનું નુકસાન થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે.

આ પરિસ્થિતિને કારણે રશિયાના 55થી વધુ વિસ્તારોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના વેચાણ પર નિયંત્રણ મૂકવામાં આવ્યું છે. ઘણા વિસ્તારોમાં એક વાહનને મર્યાદિત માત્રામાં જ પેટ્રોલ આપવામાં આવી રહ્યું છે.

લાંબી કતારો અને વધતી મુશ્કેલીઓ

ઇંધણની અછતને કારણે રશિયાના અનેક શહેરોમાં પેટ્રોલ પંપો બહાર લાંબી લાઇનો લાગી રહી છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં જાહેર પરિવહન મોંઘું બન્યું છે તો ક્યાંક બસ સેવા પણ ઘટાડવામાં આવી છે. સાઇબેરિયાના કેટલાક વિસ્તારોમાં લોકોને માત્ર 40 લિટર સુધી જ પેટ્રોલ આપવામાં આવી રહ્યું છે.

શું ભારત રશિયાને પેટ્રોલ વેચી રહ્યું છે?

અહેવાલો મુજબ ભારતીય કંપની નાયરા એનર્જીએ જુલાઈની શરૂઆતમાં લગભગ 60 હજાર મેટ્રિક ટન પેટ્રોલ લઈને બે ટેન્કરો રશિયા મોકલ્યા હતા. જોકે કંપનીએ તેની સત્તાવાર પુષ્ટિ કરી નથી.

રશિયાની સરકારી કંપની રોઝનેફ્ટનો નાયરા એનર્જીમાં લગભગ 49 ટકા હિસ્સો છે.

બીજી તરફ ભારતના પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારતની કોઈ સરકારી કે ખાનગી કંપની સીધી રીતે રશિયાને પેટ્રોલ વેચી રહી નથી. તેમણે કહ્યું કે શક્ય છે આંતરરાષ્ટ્રીય ટ્રેડિંગ કંપનીઓ દ્વારા ભારતીય મૂળનું ઇંધણ રશિયા સુધી પહોંચી રહ્યું હોય.

વિશ્વભરમાં સિંગાપોર, UAEના ફુજૈરા અને યુરોપના રોટરડેમ જેવા બંદરો પર વિવિધ દેશોના ઇંધણનું ટ્રેડિંગ અને મિશ્રણ થાય છે, જ્યાંથી આગળ જરૂરિયાત મુજબ દેશોને સપ્લાય કરવામાં આવે છે.

રશિયા સંકટમાંથી બહાર આવવા શું કરી રહ્યું છે?

ઇંધણની અછત દૂર કરવા માટે રશિયા બે મુખ્ય પગલાં લઈ રહ્યું છે.

અન્ય દેશોમાંથી આયાત

રશિયા દર મહિને લાખો ટન પેટ્રોલ વિવિધ દેશોમાંથી ખરીદી રહ્યું છે.

• બેલારુસમાંથી દર મહિને લગભગ 1થી 1.5 લાખ મેટ્રિક ટન પેટ્રોલ આવી રહ્યું છે.
• કઝાકિસ્તાન સાથે પણ ઇંધણ ખરીદીના નવા કરારો થયા છે.
• જાપાનમાંથી પણ જેટ ફ્યુઅલ આયાત કરવાની તૈયારી ચાલી રહી છે.

નિકાસ પર નિયંત્રણ

રશિયાએ પેટ્રોલની નિકાસ પર સમયબદ્ધ પ્રતિબંધ લગાવ્યો છે. અનેક વિસ્તારોમાં સામાન્ય લોકોને મર્યાદિત માત્રામાં જ પેટ્રોલ ખરીદવાની મંજૂરી છે. અલગ કેનમાં પેટ્રોલ ભરાવવાની પણ મનાઈ કરવામાં આવી છે. સરકાર હવે ડીઝલની નિકાસ પર પણ નિયંત્રણ અંગે વિચાર કરી રહી છે.

શું રશિયા આ સંકટનો લાંબા સમય સુધી સામનો કરી શકશે?

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે રશિયા પાસે ઇંધણનો પૂરતો જથ્થો છે, પરંતુ મોટી સમસ્યા તેનું વિતરણ છે. જ્યાં અછત છે ત્યાં ઝડપથી સપ્લાય પહોંચાડવી મુશ્કેલ બની રહી છે.

રિફાઇનરીઓના સમારકામમાં પણ અનેક પડકારો છે કારણ કે જરૂરી મશીનરી અને ટેક્નોલોજીનો મોટો ભાગ વિદેશમાંથી આવે છે અને રશિયા પર લાગેલા પ્રતિબંધોને કારણે તેની ઉપલબ્ધિ સરળ નથી.

વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે કેટલીક મહત્વપૂર્ણ રિફાઇનરીઓ સંપૂર્ણ ક્ષમતાથી ફરી કાર્યરત થવામાં હજુ ઘણા મહિના લાગી શકે છે.

યુક્રેનના ડ્રોન હુમલા રોકવામાં રશિયા કેમ નિષ્ફળ જઈ રહ્યું છે?

લાંબા અંતરના આધુનિક ડ્રોન

યુક્રેન હવે એવા લાંબા અંતરના ડ્રોનનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે, જે 1,900 કિલોમીટરથી વધુ અંતર સુધી હુમલો કરી શકે છે. આ ડ્રોન આધુનિક નેવિગેશન અને AI ટેક્નોલોજીથી સજ્જ હોવાથી તેમને શોધવા અને રોકવા મુશ્કેલ બની રહ્યું છે.

સસ્તા ડ્રોન સામે મોંઘું એર ડિફેન્સ

યુક્રેનના ડ્રોનની કિંમત તુલનાત્મક રીતે ઘણી ઓછી છે, જ્યારે તેમને તોડી પાડવા માટે રશિયાને લાખો ડોલરની એર ડિફેન્સ મિસાઇલનો ઉપયોગ કરવો પડે છે. પરિણામે રશિયા પર આર્થિક દબાણ પણ વધી રહ્યું છે.

વિશાળ ભૂગોળ પણ પડકાર

વિશ્વનો સૌથી મોટો ક્ષેત્રફળ ધરાવતા દેશ તરીકે રશિયાને હજારો કિલોમીટર વિસ્તારમાં આવેલી તમામ રિફાઇનરીઓ, ઓઈલ ડેપો અને એરબેઝનું એકસાથે રક્ષણ કરવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે. આ જ કારણથી યુક્રેન અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં સતત હુમલા કરવામાં સફળ થઈ રહ્યું છે.

આગળ શું?

રશિયન રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમિર પુતિનનું કહેવું છે કે દેશની એર ડિફેન્સ સિસ્ટમને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવી રહી છે અને નુકસાન પામેલી રિફાઇનરીઓનું સમારકામ ઝડપથી કરવામાં આવશે.

જોકે, નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જ્યાં સુધી રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધમાં યુદ્ધવિરામ અથવા કોઈ રાજકીય સમજૂતી નહીં થાય, ત્યાં સુધી ઓઈલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર હુમલાનો ખતરો યથાવત રહેશે અને રશિયાને ઇંધણ પુરવઠા સંબંધિત પડકારોનો સામનો કરવો પડી શકે છે.