અરવલ્લી રેન્જમાં નવા ખાણકામ પર રોક: કેન્દ્ર સરકારનો મોટો નિર્ણય, તમામ રાજ્યોને નિર્દેશ

અરવલ્લી રેન્જમાં નવા ખાણકામ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ: કેન્દ્ર સરકારનો મોટો નિર્ણય

કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને જળવાયુ પરિવર્તન મંત્રાલયે સમગ્ર અરવલ્લી રેન્જમાં નવી માઇનિંગ લીઝ જારી કરવા પર સંપૂર્ણ રોક લગાવી દીધી છે. કેન્દ્ર સરકારે તમામ રાજ્ય સરકારોને અરવલ્લી વિસ્તારમાં કોઈપણ પ્રકારના નવા ખનન પટ્ટા ન આપવા માટે સ્પષ્ટ નિર્દેશો જારી કર્યા છે. આ પ્રતિબંધો સમગ્ર અરવલ્લી રેન્જમાં સમાનરૂપે લાગુ પડશે.

મંત્રાલય દ્વારા જારી કરાયેલા લેખિત નિવેદન મુજબ, આ નિર્ણયનો હેતુ રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર સુધી ફેલાયેલી સતત ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય શૃંખલા તરીકે અરવલ્લીનું રક્ષણ કરવાનો અને અનિયમિત ખનન પ્રવૃત્તિઓ પર અંકુશ મૂકવાનો છે.

ICFRE બનાવશે વૈજ્ઞાનિક ખાણકામ પ્લાન

કેન્દ્ર સરકારે **ભારતીય વન સંશોધન અને શિક્ષણ પરિષદ (ICFRE)**ને સમગ્ર અરવલ્લી પ્રદેશ માટે સતત ખાણકામ માટે એક વ્યાપક અને વૈજ્ઞાનિક યોજના તૈયાર કરવાની જવાબદારી સોંપી છે. આ યોજનામાં પર્યાવરણીય અસરનું મૂલ્યાંકન, પારિસ્થિતિક વહન ક્ષમતા, સંવેદનશીલ અને સંરક્ષણની દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ વિસ્તારોની ઓળખ તેમજ પુનર્સ્થાપન અને પુનર્વસનના ઉપાયોનો સમાવેશ કરાશે. આ પ્લાનને હિતધારકો સાથે પરામર્શ માટે સાર્વજનિક કરવામાં આવશે.

સંરક્ષિત અને ખનન પ્રતિબંધિત વિસ્તાર વધારાશે

કેન્દ્ર સરકારના નિવેદન મુજબ, સમગ્ર અરવલ્લી વિસ્તારમાં ખનનથી સંરક્ષિત અને પ્રતિબંધિત વિસ્તારોનો દાયરો વધુ વિસ્તૃત કરવામાં આવશે. તૈયાર થઈ રહેલી યોજનામાં આ બાબતને વિશેષ પ્રાધાન્ય આપવામાં આવશે.

ચાલુ ખાણો પર કડક નિયમો

અરવલ્લી વિસ્તારમાં પહેલેથી જ ચાલી રહેલી ખાણો માટે સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ મુજબ તમામ પર્યાવરણીય સુરક્ષા ઉપાયોનું કડક પાલન સુનિશ્ચિત કરવા કેન્દ્ર સરકારે રાજ્ય સરકારોને સૂચના આપી છે. પર્યાવરણ સંરક્ષણ માટે હાલની ખાણો પર વધારાના પ્રતિબંધો અને કડક નિયમ-રેગ્યુલેશન લાગુ કરવાની વાત પણ કરવામાં આવી છે.

કેન્દ્ર સરકારની પ્રતિબદ્ધતા

પર્યાવરણ મંત્રાલયે જણાવ્યું કે અરવલ્લી ઇકોસિસ્ટમના દીર્ઘકાલીન સંરક્ષણ માટે કેન્દ્ર સરકાર સંપૂર્ણપણે પ્રતિબદ્ધ છે. રણીકરણ રોકવા, જૈવ વિવિધતાના સંરક્ષણ, પાણીના સ્ત્રોતોના રિચાર્જ અને ક્ષેત્ર માટે જરૂરી પર્યાવરણીય સેવાઓમાં અરવલ્લીની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

અરવલ્લીનો 80% હિસ્સો રાજસ્થાન:

ક્રમ	વિષય	વિગતો
1	અરવલ્લીનો વિસ્તાર	અરવલ્લીનો લગભગ 80% વિસ્તાર રાજસ્થાનમાં આવેલો છે
2	અરવલ્લીનું મહત્વ	અરવલ્લી પર્વતમાળા વિશ્વની સૌથી જૂની પર્વતમાળા માનવામાં આવે છે
3	કુલ લંબાઈ	અરવલ્લી પર્વતમાળાની કુલ લંબાઈ 692 કિમી છે
4	રાજસ્થાનમાં લંબાઈ	તેમાંના અંદાજે 500 કિમી રાજસ્થાનમાં આવેલાં છે
5	સૌથી ઊંચો શિખર	ગુરુ શિખર – સૌથી ઊંચું શિખર
6	ઊંચાઈ	ગુરુ શિખરની ઊંચાઈ 1727 મીટર છે
7	આવરણ ધરાવતા રાજ્યો	અરવલ્લી પર્વતમાળા ગુજરાત, રાજસ્થાન, હરિયાણા અને દિલ્હીમાં ફેલાયેલી છે
8	નદીઓનો સ્ત્રોત	રાજસ્થાનની ઘણી મોટી નદીઓનો ઉદ્ભવ અરવલ્લીમાંથી થાય છે

સુપ્રીમ કોર્ટનો નવેમ્બરનો ચુકાદો

20 નવેમ્બર 2025ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા મુજબ, જમીનથી 100 મીટર કે તેથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતી ભૂ-આકૃતિને જ અરવલ્લી પહાડી માનવામાં આવશે. આ માપદંડને કારણે અરવલ્લીની 90 ટકા કરતાં વધુ પહાડીઓ સંરક્ષણના દાયરાથી બહાર થવાની શક્યતા છે. આ ચુકાદા બાદ અરવલ્લીને બચાવવાના અવાજો વધુ તેજ બન્યા છે.

માઉન્ટ આબુથી ‘અરવલ્લી આંદોલન’ની શરૂઆત

અરવલ્લીના સંરક્ષણ માટે 1000 કિલોમીટર લાંબી ‘અરવલ્લી આંદોલન’ જનયાત્રા બુધવારે રાજસ્થાનના સિરોહી જિલ્લાના માઉન્ટ આબુમાંથી શરૂ થઈ. અર્બુદા દેવી મંદિરથી યાત્રાનો પ્રારંભ થયો. આ યાત્રાનું નેતૃત્વ રાજસ્થાન યુનિવર્સિટી (જયપુર)ના પૂર્વ વિદ્યાર્થી સંઘ પ્રમુખ નિર્મલ ચૌધરી કરી રહ્યા છે. તેમણે જનતાને અપીલ કરી કે ભવિષ્યને બચાવવા માટે આ આંદોલન સાથે જોડાય. ચૌધરીએ કહ્યું, “આ લડાઈ માત્ર પહાડોની નહીં, પરંતુ જીવનની છે.”